Tanzimat II. Dönem: Özellikler ve Sanatçılar (Recaizade'den Muallim Naci'ye)

Tanzimat II. dönemi (1876-1896), I. dönemin toplumcu çizgisinden ayrılıp sanat sanat içindir anlayışına yönelir; dil yeniden ağırlaşır, bireysel konular işlenir ve dilde sadeleşme terk edilir. Kafiye anlayışı değişir: I. dönemin göz için kafiyesi yerine kulak için kafiye gelir ve bu, Recaizade Mahmut Ekrem ile Muallim Naci arasındaki ünlü tartışmanın konusu olur. Recaizade, dönemin öncü şairidir; her güzel şeyi şiirin konusu sayar (Zerrattan şümusa kadar her güzel şey şiirdir) ve Araba Sevdası ile ilk realist romanı verir. Abdülhak Hamit Tarhan tezatlar ve Batı etkisiyle divan edebiyatını bitiren adamdır; Makber ünlü eseridir. Samipaşazade Sezai Sergüzeşt ile romantizmden realizme köprü kurar, Nabizade Nazım Karabibik (ilk köy romanı) ve Zehra (ilk psikolojik roman) ile natüralizme yönelir. Muallim Naci ise eski şiirin usta temsilcisidir.

Recaizade Mahmut Ekrem

Recaizade Mahmut Ekrem, Tanzimat II. döneminin öncü şairidir ve fikirleriyle döneme yol açar; Servet-i Fünun'un da arka planında bulunur. Zerrattan şümusa kadar her güzel şey şiirdir diyerek şiiri bir güzellik nesnesi olarak görür, şiirde soyut güzellik arar. Muallim Naci ile aralarındaki eski-yeni ve kafiye tartışması ünlüdür; ikisi de Batı'dan çeviri yapan, başta birbirine nazire yazan kişilerdir. Talim-i Edebiyat edebiyat bilgileri kitabı, Araba Sevdası romanı, Nağme-i Seher ve Yadigâr-ı Şebab şiir kitapları, Çok Bilen Çok Yanılır komedisi, oğlunun ölümü üzerine yazdığı Nijad Ekrem'i vardır.

Araba Sevdası

Araba Sevdası, Türk edebiyatının ilk realist romanı kabul edilir. Yanlış Batılılaşmanın simgesi olan alafranga züppe Bihruz Bey, roman boyunca kendini bilmez tavırlarıyla Periveş'in peşinden koşarken çevresindekilerce alaya alınır. Resimlenen ilk roman (Ressam Halil Paşa) olması ve iç konuşma ile bilinç akışı tekniklerinin ilk kez burada kullanılması dikkat çeker. Bihruz tipi, Felatun Bey ile başlayan alafranga züppe zincirinin en olgun örneğidir.

Abdülhak Hamit Tarhan

Abdülhak Hamit Tarhan, Süleyman Nazif'in Şair-i Azam (en büyük şair) ünvanını verdiği, tezatlar şairidir; ölüm, metafizik ve tabiat şiirinin konularıdır. Divan edebiyatını bitiren adam olarak anılır ve kurallara meydan okuyan bir yenilikçidir; ağırlıklı olarak aruz kullanır. Şiir ve tiyatro alanında çok eser verir ama tiyatroları sahnelenmek için değil okunmak için yazılmıştır ve şairane bir üslup taşır. Makber, eşinin ölümü üzerine yazdığı ünlü şiiridir; Sahra ilk pastoral şiir, Nazife, Tezer, Eşber, Sardanapal, İlhan ve Turhan tiyatrolarındandır; Duhter-i Hindu ve Finten de tiyatrolarıdır.

Samipaşazade Sezai ve Nabizade Nazım

Samipaşazade Sezai'nin Sergüzeşt'i, kölelik temasını işleyen ve romantizmden realizme geçişte köprü sayılan romanıdır; Küçük Şeyler adlı öykü kitabı, Halit Ziya'yı etkileyerek hikâye tarzına yöneltmiştir. Nabizade Nazım, Karabibik ile edebiyatımızın ilk köy romanını (köy gerçekçiliğini) verir; Zehra ise kıskançlık konusunu işleyen ve natüralizmin etkilerinin görüldüğü ilk psikolojik roman kabul edilir, yazarın ölümünden sonra Servet-i Fünun dergisinde yayımlanmıştır.

Önemli notlar

• Recaizade ile Muallim Naci'nin eski-yeni kavgasını başlatanlar aslında kendileri değil, çevrelerindeki kişilerdir; ikisi başta birbirine nazire yazmıştır.
• Abdülhak Hamit'in Turhan oyunu Türkçülük hareketine küçük bir destek olarak anılır; Rubab da onun eserlerindendir.

Akılda tutma ipuçları

• İki dönemi kafiyeyle ayır: I. dönem göz için, II. dönem kulak için kafiye.
• Üç "ilk"i tut: İlk realist roman Araba Sevdası, ilk köy romanı Karabibik, ilk psikolojik roman Zehra.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Tanzimat II. dönem özelliklerini (sanat için sanat, kulak için kafiye) I. dönemle karşılaştırma
• Recaizade-Muallim Naci kafiye tartışmasını (göz için/kulak için) açıklama
• Dönem sanatçılarını "ilk"leri ve eserleriyle eşleştirme