Tanzimat I. Dönem Sanatçıları I: Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa

Şinasi, modern edebiyatın öncüsü ve Batı edebiyatının Türk edebiyatındaki yol açıcısıdır; klasisizmden etkilenir, aruzu kullanır. Şair Evlenmesi ilk modern Türk tiyatrosu (tek perdelik komedya), Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi ilk makale, Tercüme-i Manzume ilk şiir çevirileri, Müntehabat-ı Eşar şiir seçkisidir; Mesele-i Mebhusatü'n Anha ilk polemiktir. Namık Kemal vatan şairidir; romantizmin etkisindedir, divan edebiyatına karşıdır ve tiyatroyu halkı eğitme aracı sayar. İlk edebî roman İntibah, ilk tarihî roman Cezmi onundur; Vatan yahut Silistre ile Gülnihal ünlü oyunlarıdır ve Celalettin Harzemşah en uzun tiyatrosudur. Ziya Paşa ise düşünceleriyle yeni, eserleriyle eski bir ikilik şairidir: Şiir ve İnşa'da halk edebiyatını gerçek şiir sayarken Harabat'ta divan şiirini yüceltir; Zafername Tanzimat'ın en başarılı hicvidir.

Şinasi

İbrahim Şinasi, modern edebiyatın öncülerinden ve Batı edebiyatının Türk edebiyatındaki yol açıcısıdır; klasisizmden etkilenir ve aruz veznini kullanır. Akıl, medeniyet, adalet, kanun, hak, hukuk ve millet gibi kavramları şiirde ilk kullanan şairdir; Türk şiirinin divan şiiriyle ilk yol ayrımını o gerçekleştirir: Padişaha kaside sunmaz, şiire müstakil isim verir. Türkçeye değer verir; Müntehabat-ı Eşar'a düştüğü Safi Türkçe notu ve dilde sadeleşmeye verdiği önem dikkat çeker.

Namık Kemal

Namık Kemal, vatan şairidir ve vatan sevgisini şiirleriyle anlatır; romantizmin etkisindedir, divan edebiyatına karşıdır ve Ziya Paşa'yı bu yüzden eleştirir. İlk şiirlerini divan tarzıyla Encümen-i Şuara'da yazmış, sonra Şinasi sayesinde Batı şiiriyle tanışmıştır. Tiyatroyu halkı eğlendirerek eğitme aracı olarak kullanır, dram türünde yazar. İbret gazetesinde düşüncelerini açıklamış, Vatan yahut Silistre oyunu Gedikpaşa Tiyatrosu'nda sahnelenince halkı coşturduğu için gazetesi kapatılıp Magosa'ya sürülmüştür.

Namık Kemal'in eserleri

Roman: İntibah (Son Pişmanlık), ilk edebî roman kabul edilir; Ali Bey'in Mahpeyker adlı kötü kadına kapılmasını ve cariye Dilaşub'un fedakârlığını anlatır. Cezmi, ilk tarihî romandır. Tiyatro: Vatan yahut Silistre vatan sevgisini işler; Gülnihal (Raz-ı Dil) teknik açıdan en güçlü oyunudur, Rumeli'de halkın zalim yöneticiye isyanını anlatır. Akif Bey, Zavallı Çocuk (tarihten esinlenmediği tek oyun, Victor Hugo etkili), Kara Bela ve en uzun oyunu olan 16 perdelik Celalettin Harzemşah (yalnız okunmak için yazılmış) diğer tiyatrolarıdır; Mukaddime-i Celal, Victor Hugo'nun Cromwell Ön Sözü etkisinde yazılmış tiyatro ön sözüdür.

Ziya Paşa

Ziya Paşa, düşünceleri ve fikri yeni ama eserleri ve üslubu eski olan bir ikilik şairidir: Eski Türk edebiyatıyla Batılı şiir, divan edebiyatıyla halk edebiyatı arasında kalmıştır. Hakîmane (hikemi) şiir anlayışı dikkat çeker; hece ve sade dille denemeleri olsa da aruzu kullanır, dili oldukça ağırdır. Şiir ve İnşa makalesinde (Hürriyet, 1868) gerçek şiirin halk edebiyatı olduğunu söyleyip divana karşı çıkarken, Harabat antolojisinde divan şiirini yüceltip halk şairlerini aşağılayarak kendisiyle çelişir. Zafername, Sadrazam Âli Paşa'yı yeren, Tanzimat'ın en başarılı hiciv eseridir; Rüya, Türk edebiyatında ilk röportaj kabul edilir. Emile ve Tartuffe çevirileri de vardır.

Önemli notlar

• Divan şiirine ilk tokadı Şinasi atar ama divan şiirini asıl deviren Abdülhak Hamit'tir; bu ayrım çıkmış sorularda birlikte gelir.
• Namık Kemal'in konu bakımından tarihten esinlenmediği tek oyunu Zavallı Çocuk'tur; Victor Hugo'dan esinlenir.

Akılda tutma ipuçları

• Şinasi'yi "ilk"lerin adamı diye tut: İlk tiyatro, ilk makale, ilk şiir çevirisi.
• Ziya Paşa'nın çelişkisini iki eserle kodla: Şiir ve İnşa halkı över, Harabat divanı över.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Şinasi'nin edebiyatımızdaki "ilk"lerini (ilk tiyatro, ilk makale, ilk şiir çevirisi) bilme
• Namık Kemal'in roman ve tiyatrolarını konularıyla eşleştirme
• Ziya Paşa'nın Şiir ve İnşa - Harabat çelişkisini açıklama