Tanzimat I. Dönem: Genel Özellikler ve Şiir
Okuma süresi yaklaşık 8 dakika
Tanzimat I. dönemi (1860-1876), Şinasi ile Ziya Paşa ve Namık Kemal öncülüğünde sanat toplum içindir anlayışıyla açılır; toplumsal fayda esas alınır ve halka ulaşmak amaçlanır. Şiirde konu tümüyle değişir: Akıl, hürriyet, vatan, hak, hukuk, adalet ve eşitlik gibi soyut kavramlar ilk kez şiire girer; somut, akılcı ve pozitivist bir anlayış divan edebiyatının soyutluğuna karşı konur. Bu dönem için özlü kural biçimce eski, içerikçe yenidir: Şairler gazel, kaside ve terkibibent gibi eski biçimleri sürdürür ama içerik yepyenidir. Klasisizmden Şinasi, Ahmet Vefik Paşa ve Direktör Ali Bey; romantizmden Namık Kemal ve Ahmet Mithat etkilenir. Sadullah Paşa On Dokuzuncu Asır Manzumesi'yle pozitivizmi ve bilimi, Beşir Fuad ise ilk Türk pozitivisti olarak realizmi savunur.
Genel özellikler
Tanzimat I. dönemi toplum için sanat anlayışını benimser: Edebiyat, halkı eğitmenin ve toplumu kalkındırmanın aracıdır. Divan edebiyatının parça güzelliği yerine bütün güzelliği, sanat için sanat yerine toplum için sanat gelir. Sade dil amaçlanır ama bu ülküye Şinasi ve Ahmet Mithat ile kısmen ulaşılabilir. Akıl, hürriyet, vatan, hak ve hukuk gibi kavramlar edebiyata girer; Batı örnek alınır. Fransız edebiyatı ve Fransız İhtilali'nin getirdiği düşünceler dönemin fikrî temelini kurar.
Şiirin özellikleri
Şiirde somut, akılcı ve pozitivist bir anlayış egemendir; bu tutum divan edebiyatının soyutluğuna ve metafiziğine karşıdır. Akıl, hürriyet, vatan, hak, hukuk ve millet kavramları şiire ilk kez girer. Klasisizm ve romantizm akımlarının etkisiyle eser verilir. En önemli ilke biçimce eski içerikçe yenidir: Şairler gazel, kaside, terkibibent gibi eski Türk edebiyatı biçimlerini kullanmayı sürdürür, dolayısıyla şiirler biçimce eskidir; ama içerik olarak hak, hukuk ve hürriyet gibi yeni temalarla yenidir. Hece ölçüsü yüceltilir ama şiirlerde aruz egemenliğini korur.
Divan-Tanzimat karşıtlığı
İki edebiyatın karşıtlığı tablolaşır: Divan edebiyatında sanat sanat içindir, Tanzimat'ta sanat toplum içindir; divan parça güzelliğine, Tanzimat bütün güzelliğine önem verir. Divan şiiri soyut ve bireysel, Tanzimat şiiri toplumsal ve akılcıdır. Ancak biçim bakımından iki edebiyat arasında kesin bir kopuş yoktur; Tanzimat şairleri eski biçimleri kullanmaya devam eder.
Sadullah Paşa
Sadullah Paşa, kaderci felsefe yerine aklı ve pozitivizmi savunur; bilim ve tekniği edebiyatımıza getirir ve Batı'nın örnek alınması gerektiğini söyler. Ne kaldı remil ü kehanet ne kaldı cifriyyat dizesiyle falcılığın ve kehanetin geride kaldığını, Ne Amr Zeydin esiri ne Zeyd Amr'a veli dizesiyle hukukun üstünlüğünü dile getirir. On Dokuzuncu Asır Manzumesi, 19. yüzyıl Batı biliminin ve ilerlemesinin övgüsü olan 25 beyitlik önemli manzumesidir; Lamartine'den de bir çevirisi vardır ve değer çatışmalarının bunalımıyla hava gazını açarak intihar etmiştir.
Beşir Fuad
Beşir Fuad, ilk Türk pozitivisti olarak anılır; Türkiye'de realizmi ilk defa hakikiyyun diye tanımlar ve metafizik görüşleri reddeder. Bilimi ve gözlemi önceleyen tutumuyla dönemin akılcı çizgisini temsil eder; nevroz hastalığı ve iç çatışmaları sebebiyle bilimsel bir merakla kendi ölümünü gözlemleyerek intihar etmiştir.
Dönem kapanı
Biçimce eski içerikçe yeni ilkesi çıkmış soruların merkezindedir: Bir Tanzimat I. dönem şiiri gazel biçimindeyken hürriyet temasını işleyebilir. Akım eşleştirmesi de sorulur: Klasisizm Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa, romantizm Namık Kemal ve Ahmet Mithat. Sanat toplum içindir ilkesini II. döneme bağlayan seçenekler yanlıştır; bu ilke I. dönemin imzasıdır, II. dönemde sanat sanat içindir öne çıkar.
Önemli notlar
- Tanzimat I. döneminde hece ölçüsü övülür ama pratikte aruz sürer; Şinasi de şiirlerini aruzla yazar.
- Toplumcu şiirin ilk büyük adı Şinasi'dir; akıl, medeniyet, adalet ve hukuk kavramlarını şiire ilk sokan odur.
Akılda tutma ipuçları
- Dönemin özünü tek cümlede tut: Biçim eski (gazel-kaside), içerik yeni (hak-hukuk-hürriyet).
- İki akımı isimle kodla: Klasisizm-Şinasi/Ahmet Vefik, romantizm-Namık Kemal/Ahmet Mithat.
ÖSYM uyarıları
- "Tanzimat I. dönem şiiri biçimce de yenidir" yargısı yanlıştır; biçim eski, yeni olan içeriktir.
- Sadullah Paşa'yı romantik sanan yorumlar eksiktir; o pozitivizmi ve bilimi savunan akılcı bir şairdir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Tanzimat I. dönem şiirinin özelliklerini (toplumcu, biçimce eski içerikçe yeni) açıklama
- Sanat anlayışını (toplum için sanat) divan edebiyatıyla karşılaştırma
- Klasisizm ve romantizm akımlarının temsilcilerini eşleştirme
Kendini sına
Tanzimat I. döneminin sanat anlayışı nedir?
Sanat toplum içindir; edebiyat toplumu eğitme ve kalkındırma aracıdır.
Tanzimat I. dönem şiirinin özlü kuralı nedir?
Biçimce eski, içerikçe yenidir.
Şiire ilk kez giren kavramlar nelerdir?
Akıl, hürriyet, vatan, hak, hukuk, adalet ve eşitlik.
Klasisizm ve romantizmin Tanzimat temsilcileri kimlerdir?
Klasisizm Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa, romantizm Namık Kemal ve Ahmet Mithat.
On Dokuzuncu Asır Manzumesi kimindir?
Sadullah Paşa'nındır; 19. yüzyıl bilimini ve ilerlemesini över.
İlk Türk pozitivisti kimdir?
Beşir Fuad'dır; realizmi hakikiyyun diye tanımlar.