Tanzimat'a Giriş: Tercümeler, Gazetecilik ve Dergicilik

On dokuzuncu yüzyıl öncesinde matbaa, Sanayi Devrimi ve coğrafi keşiflerle atağa kalkan Avrupa karşısında gerileyen Osmanlı, Batı'yı anlamak için tercüme odaları kurar ve elçiler gönderir. Bu dönemde Batı'dan yoğun çeviri yapılır: İlk roman çevirisi, Fénelon'dan Yusuf Kâmil Paşa'nın çevirdiği Telemak'tır; Victor Hugo'nun Sefiller'i Münif Paşa'ca Hikâye-i Mağdurin adıyla özetlenir. Gazetecilik hızla gelişir: İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi (1831), ilk yarı resmî gazete Ceride-i Havadis (1840), ilk özel gazete ise Şinasi ile Agâh Efendi'nin çıkardığı Tercüman-ı Ahval'dir (1860); bu gazetede Türk edebiyatının ilk makalesi (Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi), ilk noktalama işaretleri ve ilk modern tiyatro metni (Şair Evlenmesi) yer alır. Dergilerde de ilkler doğar: İlk mizah dergisi Diyojen, ilk bilim dergisi Mecmua-i Fünun, ilk çocuk dergisi Mümeyyiz.

Tanzimat'ı hazırlayan koşullar

On beşinci yüzyıldan sonra Avrupa; matbaanın yaygınlaşması, Sanayi Devrimi'yle buharlı gemilerin icadı ve ticaret yollarının değişmesiyle atağa kalkar, ham madde ve sömürge arayışına girer. Avrupa devletleri Şark Meselesi kapsamında Osmanlı'yı paylaşma planları yapar; Fransızlar Katolikleri, İngilizler Protestanları, Ruslar Ortodoksları koruma bahanesiyle iç işlere karışır. Osmanlı 16. yüzyıl sonuna kadar Avrupa'yı iyi takip ederken sonra bu takibi bırakmış, medreseler pozitif bilimleri ikinci plana atmıştır. Gerçeği geç fark eden devlet, tercüme odaları kurup elçiler göndererek Batı'yı anlamaya çalışır.

İlk gazeteler

Osmanlı'da ilk gazeteleri yabancı tüccarlar çıkarmıştır; edebiyat içinde değerlendirilmez. İlk resmî gazete, II. Mahmut zamanında çıkarılan ve adını sultanın koyduğu Takvim-i Vekayi'dir (1831). İlk yarı resmî gazete Ceride-i Havadis'tir (1840); İngiliz Churchill çıkarır, ilk gazete eki Ruzname-i Ceride-i Havadis ve okuyucu mektubu ilk kez burada yer alır. İlk özel gazete Tercüman-ı Ahval'dir (1860): Şinasi ile Agâh Efendi birlikte çıkarır, Şinasi 24 sayı sonra ayrılır. Bu gazetede Batılı anlamda ilk tiyatro (Şair Evlenmesi) yayımlanır, Türk edebiyatının ilk makalesi (Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi) çıkar ve noktalama işaretleri ilk kez kullanılır.

Öteki gazeteler

Tasvir-i Efkâr'ı (1862) Şinasi çıkarır; edebiyat sözcüğüne ilk kez burada yer verilir. Yurt dışında çıkarılan ilk Türkçe gazete Hürriyet'tir; Ziya Paşa'nın Şiir ve İnşa makalesi burada yayımlanır. İbret'i (1871) Namık Kemal İstanbul'da çıkarır ve edebî görüşlerini burada açıklar. Tercüman-ı Hakikat'i (1878) Ahmet Mithat, halkı eğitmek için eserlerini otuz yıl tefrika ettiği gazete olarak çıkarır; Sabah'ı Şemsettin Sami, Mizan'ı Mizancı Murat çıkarır.

Dergiler

Tanzimat dergiciliğinde de ilkler doğar: İlk mizah dergisi Diyojen'i Teodor Kasap çıkarır (1870); Türk edebiyatının ilk mizah dergisidir. İlk resimli dergi Mir'at, ilk çocuk dergisi Mümeyyiz (Sıtkı Efendi, 1869), ilk meslek dergisi Vakayi-i Tıbbiye, ilk aylık bilim dergisi Mecmua-i Fünun'dur (Münif Paşa, 1862).

Önemli notlar

• Mısır'da Mehmet Ali Paşa'nın çıkardığı Vekayi-i Mısriyye (1828), Takvim-i Vekayi'den önce çıksa da bir eyalet gazetesidir; ilk resmî gazete ünvanı Takvim-i Vekayi'nindir.
• Şair Evlenmesi hem Tercüman-ı Ahval'de yayımlanması hem ilk modern tiyatro olmasıyla iki başlıkta birden karşımıza çıkar.

Akılda tutma ipuçları

• Üç gazete ilkini tarihle sırala: 1831 resmî (Takvim-i Vekayi), 1840 yarı resmî (Ceride-i Havadis), 1860 özel (Tercüman-ı Ahval).
• Telemak'ı "ilk çeviri roman" diye mühürle; Fénelon'dan Yusuf Kâmil Paşa çevirir.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Tanzimat'ı hazırlayan tarihsel koşulları (Şark Meselesi, matbaa, Sanayi Devrimi) açıklama
• İlk çeviri eserleri ve çevirmenlerini eşleştirme
• Gazete ve dergilerdeki "ilk"leri (ilk özel gazete, ilk makale, ilk mizah dergisi) sıralama