Türk Edebiyatının Dönemlere Ayrılması
Okuma süresi yaklaşık 7 dakika
Türk edebiyatı, inceleme kolaylığı için üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sözlü ve yazılı dönemlerden oluşur. İslamiyet etkisindeki Türk edebiyatı, geçiş dönemi eserlerinin ardından divan ve halk edebiyatı kollarında gelişir; halk edebiyatı da anonim, âşık tarzı ve dinî-tasavvufi olmak üzere üç koldur. Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı ise Tanzimat, Servetifünun, Fecriati, Millî Edebiyat ve Cumhuriyet dönemlerini kapsar. Dönemlendirmenin temel ölçütleri din, dil ve kültür değişimleridir.
Dönemlendirme neden ve neye göre yapılır?
Yüzyıllara yayılan bir edebiyat, ancak dönemlere ayrılarak sağlıklı incelenebilir. Bu ayrımda üç ölçüt kullanılır: din değişimi, dil değişimi ve kültür değişimi. Gök Tanrı inancından İslamiyet'e geçiş, edebiyatın konularını ve dünya görüşünü; Köktürk ve Uygur Türkçesinden Osmanlı Türkçesine, oradan Türkiye Türkçesine uzanan çizgi, edebiyatın dilini; göçebe yaşamdan yerleşik İslami kültüre ve Batı'ya yöneliş ise edebiyatın kaynaklarını dönüştürmüştür.
İslamiyet öncesi Türk edebiyatı
Bu dönem, başlangıçtan 11. yüzyıla kadar sürer ve ikiye ayrılır. Sözlü dönem, yazının kullanılmadığı destan çağıdır; koşuk, sagu, sav ve destanlar bu evrenin ürünleridir. Yazılı dönem ise 8. yüzyılda Orhun Yazıtları ile başlar; Köktürk ve Uygur Türkçesiyle verilen metinleri kapsar.
İslamiyet etkisindeki Türk edebiyatı
On birinci yüzyıldan 19. yüzyıla uzanan bu dönem, Karahanlı sahasında verilen geçiş dönemi eserleriyle açılır. Ardından edebiyat iki kolda ilerler: Arapça ve Farsçanın yoğun etkisindeki divan edebiyatı 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar sürer; halk edebiyatı ise anonim halk edebiyatı, âşık tarzı halk edebiyatı ve dinî-tasavvufi (tekke) halk edebiyatı kollarıyla günümüze dek yaşar.
Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı
On dokuzuncu yüzyılda başlayan bu dönem beş evreden oluşur: Tanzimat dönemi 1860'ta Tercüman-ı Ahval gazetesiyle açılır ve 1896'ya sürer. Servetifünun dönemi 1896-1901 yılları arasındadır. Fecriati topluluğu 1909-1912 arasında etkinlik gösterir. Millî Edebiyat dönemi 1911'de Genç Kalemler dergisiyle başlar ve 1923'e uzanır. Cumhuriyet dönemi ise 1923'ten günümüze sürmektedir.
Dil değişiminin kilometre taşları
Köktürk ve Uygur Türkçesi ilk yazılı dönemi, Karahanlı Türkçesi geçiş dönemini taşır. Arapça ve Farsçanın ağır bastığı Osmanlı Türkçesi divan edebiyatının dilidir. Tanzimat'la Fransızcanın etkisi başlar; Genç Kalemler hareketiyle dil yeniden sadeleşir ve Millî Edebiyat ile Cumhuriyet dönemlerinin Türkiye Türkçesi doğar.
Tarih aralığı tuzağı
Millî Edebiyat 1911'de başlar ve Fecriati'nin bitişi olan 1912 ile bir yıl çakışır; iki hareketin bir süre yan yana yaşadığı gözden kaçırılmamalıdır. Ayrıca halk edebiyatı divan edebiyatıyla aynı yüzyıllarda, onunla eş zamanlı akmıştır; birinin diğerinden sonra geldiğini söyleyen yargılar yanlıştır.
Önemli notlar
- Türk edebiyatını bilimsel yöntemle dönemlere ayıran isim, edebiyat tarihçisi Fuad Köprülü kabul edilir.
- Divan edebiyatı klasik Türk edebiyatı adıyla da anılır; yüksek zümre çevresinde gelişmiştir.
Akılda tutma ipuçları
- Ana çatıyı üç kapılı bir bina gibi düşünebilirsin: Birinci kapı destan çağına, ikinci kapı divan ile halkın ikiz koridoruna, üçüncü kapı Batı'ya açılır.
- Batı etkisindeki beş evreyi baş harf zinciriyle sıralayabilirsin: T-S-F-M-C dizilişi Tanzimat'tan Cumhuriyet'e kronolojiyi verir.
ÖSYM uyarıları
- "Yazılı dönem İslamiyet'le başlar" yargısı yanlıştır; yazılı dönem 8. yüzyılda Orhun Yazıtları ile, İslami dönem 11. yüzyılda başlar.
- Servetifünun ile Fecriati arasında kalan 1901-1909 yılları boşluk gibi görünür; bu ara dönemde bağımsız sanatçılar ürün vermiştir, edebiyat durmamıştır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Türk edebiyatının üç ana dönemini ve alt kollarını tarih aralıklarıyla sıralama
- Dönemlendirmede kullanılan ölçütleri (din, dil, kültür değişimi) örneklerle açıklama
- Batı etkisindeki dönemin beş evresini kronolojik sıraya koyma
Kendini sına
Türk edebiyatının üç ana dönemi nedir?
İslamiyet öncesi, İslamiyet etkisinde ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatıdır.
Dönemlendirmede kullanılan üç ölçüt nedir?
Din değişimi, dil değişimi ve kültür değişimidir.
Yazılı dönem hangi eserle başlar?
Sekizinci yüzyılda Orhun (Köktürk) Yazıtları ile başlar.
Halk edebiyatının üç kolu nedir?
Anonim, âşık tarzı ve dinî-tasavvufi (tekke) halk edebiyatıdır.
Batı etkisindeki dönemin beş evresi nedir?
Tanzimat (1860-1896), Servetifünun (1896-1901), Fecriati (1909-1912), Millî Edebiyat (1911-1923) ve Cumhuriyet (1923-...) dönemleridir.
Divan edebiyatı hangi yüzyıllar arasında yaşamıştır?
On üçüncü yüzyıldan 19. yüzyıla kadar yaşamıştır.