Edebî Metnin Özellikleri
Okuma süresi yaklaşık 5 dakika
Edebî (sanatsal) metin, okurun duygu dünyasına seslenmek ve estetik zevk uyandırmak için yazılır; kurmacadır, özneldir ve her okur onu farklı yorumlar. Öğretici metin ise bilgilendirmeyi amaçlar, terimlerle açık bir dil kullanır ve herkes ondan aynı anlamı çıkarır. Arapça edeb kökünden türeyen edebiyat sözcüğünü bugünkü anlamıyla ilk kez Şinasi kullanmıştır. Edebiyat; tarih, coğrafya, sosyoloji, psikoloji ve felsefeyle sürekli alışveriş içindedir.
Sanat metni ile öğretici metin
Sanat metni duyguyu hissettirmeyi, öğretici metin konuyu öğretmeyi amaçlar. Sanat metninde sözcükler yan ve mecaz anlamlarıyla kullanılır, her okur metni kendince yorumlar. Öğretici metinde ise terimler ve açıklamalar öne çıkar, konu açık ve anlaşılırdır, herkes aynı anlamı çıkarır. Sanat metni kurmaca bir dünya kurar; öğretici metin gerçek dünyayı anlatır.
Edebî metnin özellikleri
Edebî metin, yazıldığı dönemin sosyal, ekonomik ve siyasi özelliklerini yansıtır ve geçmişin kültürü üzerine kurulur. Bilgi aktarmaz; estetik zevk için üretilir, öğretmez, sezdirir. Kişisel bakış açısıyla oluşturulduğu için özneldir. Okunduğu zamana, mekâna ve okura göre yeni anlamlar kazanır; bu çok anlamlılık, edebî metni tüketilmez kılar.
Edebiyat sözcüğünün serüveni
Edebiyat sözcüğü, Arapça edeb kökünden türetilmiştir. Kavramı bugünkü anlamıyla, yani bir sanat türünün adı olarak ilk kez Tanzimat sanatçısı Şinasi kullanmıştır. Sözcük bugün hem duygu ve düşünceleri güzel biçimde anlatan söz sanatını, hem bu sanatın ilkelerini inceleyen bilim dalını, hem de bir dilde yaratılmış sanat eserlerinin bütününü karşılar. Bir bilim dalının yazı ve yapıtlarının tamamı içinse Türkçede genellikle literatür sözcüğü kullanılır.
Edebiyatın bilimlerle ilişkisi
Edebiyat en çok tarihten beslenir; bir milletin eserlerini ve kültürünü dönemleriyle inceleyen bilim dalına edebiyat tarihi denir. Coğrafya mekân bilgisiyle, sosyoloji toplum yapısıyla, psikoloji kahramanların iç dünyasıyla, felsefe ise eserdeki düşünce katmanıyla edebiyata katkı sağlar.
Deyim uyarısı
Günlük dilde edebiyat yapmak deyimi, bir konuda gereksiz ve süslü söz söylemek anlamına gelir. Paragraf sorularında bu deyim anlamı ile terim anlamı karıştırılarak sorulur; bağlama bakılmadan cevap verilmemelidir.
Önemli notlar
- Edebî metin bilgi vermek için değil estetik yaşantı sunmak için yazılır; içindeki bilgiler kurmacanın hizmetindedir.
- Edebiyat tarihi, edebî eseri ait olduğu milletin duygu ve düşünce dünyasıyla birlikte inceler; bu yüzden tarih biliminden ayrı düşünülemez.
Akılda tutma ipuçları
- İki metin tipini tek soruyla ayırabilirsin: Metin sana bir şey mi öğretiyor, yoksa bir şey mi hissettiriyor? Öğreten metin öğretici, hissettiren metin edebîdir.
- Şinasi bağlantısını ilkler zinciriyle tutabilirsin: İlk makaleyi yazan Şinasi, edebiyat sözcüğünü de bugünkü anlamıyla ilk kullanan kişidir.
ÖSYM uyarıları
- "Edebî metinden herkes aynı anlamı çıkarır" yargısı yanlıştır; tek anlamlılık öğretici metnin özelliğidir.
- Edebî metnin dönemini yansıtması onu tarih belgesi yapmaz; metin kurmacadır ve gerçeği estetik süzgeçten geçirir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Sanat metni ile öğretici metni amaç, dil ve yorum ölçütleriyle karşılaştırma
- Edebî metnin özelliklerini (kurmaca, öznellik, sezdirme, çok anlamlılık) tanıma
- Edebiyat kavramının kökenini ve edebiyatın ilişkili olduğu bilim dallarını bilme
Kendini sına
Edebiyat sözcüğü hangi kökten gelir ve bugünkü anlamıyla ilk kim kullanmıştır?
Arapça edeb kökünden gelir; bugünkü anlamıyla ilk kez Şinasi kullanmıştır.
Sanat metninin amacı nedir?
Okurun duygu dünyasına seslenmek ve estetik zevk uyandırmaktır.
Öğretici metinde dil nasıl kullanılır?
Açık ve anlaşılırdır; terimlere ve açıklamalara yer verilir, herkes aynı anlamı çıkarır.
Edebî metnin çok anlamlılığı ne demektir?
Metnin okunduğu zamana, mekâna ve okura göre yeni anlamlar kazanmasıdır.
Edebiyatın ilişkili olduğu başlıca bilim dalları hangileridir?
Tarih, coğrafya, sosyoloji, psikoloji ve felsefedir.
Edebiyat yapmak deyimi ne anlama gelir?
Bir konuda gereksiz, boş ve süslü söz söylemek anlamına gelir.