Edebî Türlerin Sınıflandırılması
Okuma süresi yaklaşık 5 dakika
Edebî metinler üç ana grupta incelenir: Coşku ve heyecanı dile getiren metinler şiiri, olay çevresinde oluşan metinler anlatı ve tiyatroyu, öğretici metinler ise bilgi ve düşünce yazılarını kapsar. Olay metinleri kendi içinde anlatmaya bağlı türler ile göstermeye bağlı türler olarak ikiye ayrılır.
Üç ana grup
Edebiyat, metinleri işlevine göre üç kolda toplar. Coşku ve heyecanı dile getiren metinlerin tek üyesi şiirdir. Olay çevresinde oluşan metinler, bir olay örgüsünü kişi, yer ve zamanla birlikte kurar. Öğretici metinler ise okura bilgi vermeyi, bir düşünceyi açıklamayı ya da bir görüşü savunmayı amaçlar.
Anlatma ile gösterme
Olay çevresinde oluşan metinlerde ölçüt, olayın okura nasıl ulaştığıdır. Olayı bir anlatıcı aktarıyorsa metin anlatmaya bağlıdır: masal, fabl, destan, halk hikâyesi, mesnevi, hikâye ve roman bu koldadır. Olay sahnede oyuncular tarafından canlandırılıyorsa metin göstermeye bağlıdır: trajedi, komedi, dram ile Karagöz, meddah, orta oyunu ve köy seyirlik oyunu bu koldadır.
Öğretici metinlerin yelpazesi
Öğretici metinler gazete çevresinde gelişen türler ile kişisel hayatı konu alan türleri kapsar. Makale, deneme, fıkra, eleştiri, söyleşi, röportaj ve haber yazısı birinci öbeği oluşturur. Mektup, günlük, anı, biyografi, otobiyografi ve gezi yazısı ise ikinci öbekte yer alır.
Anlatıcı ölçütü
Soru kökünde "anlatıcı" sözcüğü geçiyorsa metin anlatmaya bağlı gruptadır; çünkü göstermeye bağlı metinlerde anlatıcı bulunmaz, olay doğrudan oyuncularla seyirciye sunulur. Bu ayrım paragraf sorularında sıkça sınanır.
Önemli notlar
- Mesnevi biçimce divan şiirine ait olsa da olay anlattığı için anlatmaya bağlı metinler arasında sayılır.
- Geleneksel Türk tiyatrosunun dört kolu da göstermeye bağlı gruba girer; yazılı bir metne dayanmamaları bu gerçeği değiştirmez.
Akılda tutma ipuçları
- Grupları tek soruyla ayırabilirsin: Metin duygu mu coşturuyor, olay mı aktarıyor, bilgi mi veriyor? Cevap sırasıyla şiiri, olay metnini ve öğretici metni gösterir.
- Anlatmada araya bir ses girer, göstermede olay gözünün önünde gerçekleşir; radyo tiyatrosu ile sahne oyunu arasındaki farkı düşünmek bu ayrımı kalıcılaştırır.
ÖSYM uyarıları
- Manzum olduğu için mesneviyi ve destanı şiir grubuna atan seçenekler tuzaktır; ölçüt biçim değil, olay örgüsünün varlığıdır.
- Tiyatro metni okunmak için basılsa bile göstermeye bağlı kalır; "kitap hâlinde yayımlandığı için anlatmaya bağlıdır" yargısı yanlıştır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Verilen bir metnin hangi ana gruba (coşku, olay, öğretici) girdiğini belirleme
- Olay çevresinde oluşan metinlerde anlatma ile gösterme ayrımını yapma
- Tür adlarını doğru gruplarla eşleştirme (örneğin fabl anlatmaya, komedi göstermeye bağlıdır)
Kendini sına
Edebî metinlerin üç ana grubu nedir?
Coşku ve heyecanı dile getiren metinler (şiir), olay çevresinde oluşan metinler, öğretici metinler.
Anlatmaya bağlı türler hangileridir?
Masal, fabl, destan, halk hikâyesi, mesnevi, hikâye ve roman.
Göstermeye bağlı türler hangileridir?
Trajedi, komedi, dram ile Karagöz, meddah, orta oyunu ve köy seyirlik oyunu.
Anlatma ile göstermenin temel farkı nedir?
Anlatmada olayı bir anlatıcı aktarır; göstermede olay sahnede oyuncularla canlandırılır.
Mesnevi hangi gruba girer, neden?
Anlatmaya bağlı metinlere girer; çünkü manzum biçimine karşın bir olay örgüsü anlatır.