Modern Tiyatro: Trajedi, Komedi, Dram
Okuma süresi yaklaşık 7 dakika
Batı tiyatrosunun üç klasik türü vardır: Trajedi, soylu kişilerin acıklı yazgısını üç birlik kuralına bağlı ve manzum biçimde işler. Komedi, kişilerin ve toplumun gülünç yanlarını sergiler. Dram ise acıklıyı ve gülüncü iç içe vererek hayatı olduğu gibi sahneye taşır; kurallara bağlı değildir. Türk edebiyatında ilk yerli tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi, sahnelenen ilk oyun Namık Kemal'in Vatan yahut Silistre'sidir.
Trajedi
Trajedi, izleyicide korku ve acıma duyguları uyandırarak ruhu arındırmayı amaçlar. Kahramanlar krallar, kraliçeler ve tanrılar gibi soylu kişilerden seçilir. Eser manzumdur, ağırbaşlı ve kusursuz bir dille yazılır; vurma, yaralama ve öldürme olayları sahnede gösterilmez, izleyiciye haber verilir. Olay, zaman ve mekân birliğini şart koşan üç birlik kuralı geçerlidir. Eski Yunan'da Aiskhylos, Sophokles ve Euripides; 17. yüzyıl Fransa'sında Corneille ve Racine türün ustalarıdır.
Komedi
Komedi, insanların ve toplumun aksak yanlarını güldürerek düşündürmek için sahneler. Klasik komedi de üç birlik kuralına uyar; ancak trajediden farklı olarak kaba sözlere ve her sınıftan kişiye yer verebilir. Kişilerin gülünç yanlarını işleyen kola karakter komedisi (Cimri), toplum âdetlerini eleştiren kola töre komedisi, şaşırtıcı olay düğümlerine dayanan kola entrika komedisi denir. Eski Yunan'da Aristophanes, Fransa'da Molière türün en büyük adlarıdır.
Dram
Dram, hayatın acıklı ve gülünç yanlarını bir arada vermeyi amaçlar. Üç birlik kuralına bağlı değildir; olaylar her sınıftan kişiyle, sahnede gösterilmekten kaçınılmadan işlenir. Eser manzum da mensur da yazılabilir. Türün öncüsü Shakespeare'dir; kuramsal temelini ise Victor Hugo, Cromwell adlı oyununun ön sözünde atmıştır.
Türk tiyatrosunun ilkleri
Batılı anlamda ilk yerli tiyatro eseri, Şinasi'nin görücü usulü evliliği eleştiren tek perdelik töre komedisi Şair Evlenmesi'dir. Sahnelenen ilk yerli oyun ise Namık Kemal'in vatan sevgisini işleyen Vatan yahut Silistre'sidir.
Üç birlik ayracı
Üç birlik kuralı trajedide ve klasik komedide geçerlidir; dramda geçerli değildir. "Dram üç birlik kuralına uyar" ya da "trajedide öldürme sahnede gösterilir" yargıları, sınavın en sık kullandığı iki yanlıştır.
Önemli notlar
- Üç birlik kuralı, olayın tek bir ana olay çevresinde, yirmi dört saatte ve tek mekânda geçmesini öngörür.
- Şair Evlenmesi hem ilk yerli oyun hem de töre komedisinin yerli örneğidir; Molière etkisi eserde belirgindir.
Akılda tutma ipuçları
- Üç türü kişi kadrosuyla ayırabilirsin: Trajedi saraydakileri, komedi sokaktakileri, dram herkesi sahneye çıkarır.
- Komedi çeşitlerini Cimri örneğinden açabilirsin: Cimri bir kişiyi, töre bir geleneği, entrika bir düğümü güldürür.
ÖSYM uyarıları
- Trajedi yazarları ile komedi yazarlarını çaprazlayan seçenekler gelir; Racine ve Corneille trajedinin, Molière ve Aristophanes komedinin adlarıdır.
- Vatan yahut Silistre "ilk yerli oyun" değildir; ilk yazılan Şair Evlenmesi, ilk sahnelenen Vatan yahut Silistre'dir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Trajedi, komedi ve dramın kurallarını (üç birlik, kişi kadrosu, dil) karşılaştırma
- Komedi çeşitlerini (karakter, töre, entrika) örnekleriyle ayırt etme
- Türk tiyatrosunun ilklerini (ilk yerli oyun, ilk sahnelenen oyun) bilme
Kendini sına
Üç birlik kuralı neyi şart koşar?
Olay, zaman ve mekân birliğini; tek ana olay, yaklaşık bir gün ve tek mekân öngörülür.
Trajedide kahramanlar kimlerden seçilir?
Krallar, kraliçeler ve tanrılar gibi soylu kişilerden seçilir.
Komedinin üç çeşidi nedir?
Karakter, töre ve entrika komedisidir.
Dramın öncüsü ve kuramcısı kimlerdir?
Öncüsü Shakespeare, kuramcısı Cromwell ön sözüyle Victor Hugo'dur.
İlk yerli tiyatro eseri hangisidir?
Şinasi'nin Şair Evlenmesi adlı töre komedisidir.
Sahnelenen ilk yerli oyun hangisidir?
Namık Kemal'in Vatan yahut Silistre'sidir.
Konuyla ilgili eserler
- CimriMolière
- Şair EvlenmesiŞinasi
- Vatan yahut SilistreNamık Kemal