Güzel Sanatlar ve Edebiyatın Yeri
Okuma süresi yaklaşık 5 dakika
Sanat, bir duygu ve düşüncenin estetik haz uyandıracak biçimde anlatılmasıdır; fayda amacı gütmez, yetenek ve ilhamla ortaya çıkar, özgündür. Zanaat ise öğrenilebilen el becerisiyle maddi ihtiyaçları karşılar. Güzel sanatlar görsel (plastik), işitsel (fonetik) ve dramatik (ritmik) olmak üzere üç kolda sınıflandırılır; edebiyat, malzemesi ses ve söz olduğu için işitsel sanatlar arasında yer alır ve malzemesi dil olan tek sanattır.
Sanat nedir?
Sanat, bir duygunun ya da düşüncenin insanda coşku ve hayranlık uyandıracak biçimde anlatılmasıyla ortaya çıkan üstün yaratıcılıktır. Sanat eserinin amacı fayda sağlamak değil estetik haz uyandırmaktır. Eser ilhamla doğar, yetenek gerektirir ve benzersizdir; her sanat eseri tektir.
Sanat ile zanaat
Zanaat, insanın maddi ihtiyaçlarını karşılamak için yapılan ve usta yanında çıraklıkla öğrenilen el işidir. Zanaatta amaç fayda ve kazançtır; üründen çok sayıda benzer üretilebilir. Sanatta ise yetenek zorunludur, amaç estetik hazdır ve eser özgündür. Bir kunduracının ayakkabısı zanaatı, bir heykeltıraşın yontusu sanatı örnekler.
Güzel sanatların üç kolu
Güzel sanatlar kullanılan malzemeye göre üçe ayrılır. Görsel (plastik) sanatlar göze seslenir: resim, heykel, mimari, hat, minyatür, tezhip ve kabartma bu koldadır. İşitsel (fonetik) sanatlar kulağa seslenir: müzik ve edebiyat bu kolu oluşturur. Dramatik (ritmik) sanatlar ise harekete dayanır: tiyatro, dans, bale, opera ve sinema bu grupta yer alır.
Edebiyatın ayrıcalığı
Her sanatın kendine özgü bir malzemesi vardır: Resim boyayı ve tuvali, heykel mermeri ve kili, müzik sesi ve notayı, mimari taşı ve tuğlayı kullanır. Edebiyatın malzemesi ise dildir; bu yüzden edebiyat öteki sanatlara göre daha soyuttur. Dil ulusal bir varlık olduğu için edebiyatın evrenselleşmesi çeviriye bağlıdır ve zaman alır; taş, ses gibi somut malzemeler kullanan sanatlar daha kolay evrenselleşir.
Sınıflandırma tuzağı
Edebiyat, tiyatroyla iç içe olduğu için dramatik sanatlara kaydırılarak sorulur; doğru sınıf işitsel (fonetik) sanatlardır. Aynı biçimde hat ve tezhibi işitsel gösteren seçenekler yanlıştır; ikisi de görsel (plastik) sanattır.
Önemli notlar
- Sanat eseri fayda amacı gütmez; faydalı olmak zanaatın amacıdır. Bu tek cümle, sanat-zanaat sorularının anahtarıdır.
- Edebiyat bir bakıma sözcüklerle resim yapma işidir; bu yönüyle resme ve müziğe yakın durur, tiyatro ile sinemaya da kaynaklık eder.
Akılda tutma ipuçları
- Üç kolu duyu organlarıyla kodlayabilirsin: Plastik sanat göze, fonetik sanat kulağa, ritmik sanat bedenin hareketine seslenir.
- Zanaatı "tezgâh" sözcüğüyle düşünebilirsin: Tezgâhta öğrenilen, satılan ve çoğaltılan her iş zanaattır; atölyede tek örneği yaratılan iş sanattır.
ÖSYM uyarıları
- "Sanat eseri topluma fayda sağlamak amacıyla üretilir" yargısı yanlıştır; fayda zanaatın, estetik haz sanatın amacıdır.
- Sinema ve opera işitsel değil dramatik sanatlar içinde sayılır; ses içermeleri sınıflarını değiştirmez.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Sanat ile zanaatı amaç, yetenek ve özgünlük ölçütleriyle ayırt etme
- Güzel sanatların üçlü sınıflandırmasında her sanatın yerini belirleme
- Edebiyatın malzemesini ve diğer sanatlardan ayrılan yönlerini açıklama
Kendini sına
Sanatın amacı nedir?
Estetik haz uyandırmaktır; fayda sağlamak amaç değildir.
Zanaatı sanattan ayıran üç özellik nedir?
Fayda amacı taşıması, öğrenilebilir olması ve üründen çok sayıda benzerinin yapılabilmesidir.
Güzel sanatların üç kolu nedir?
Görsel (plastik), işitsel (fonetik) ve dramatik (ritmik) sanatlardır.
Edebiyat hangi kolda yer alır?
İşitsel (fonetik) sanatlar kolunda yer alır; malzemesi dildir.
Hat, minyatür ve tezhip hangi koldadır?
Görsel (plastik) sanatlar kolundadır.
Edebiyatın evrenselleşmesi neden zordur?
Malzemesi olan dil ulusal bir varlıktır; evrenselleşmesi çeviriye bağlıdır ve zaman alır.