Edebiyata Giriş · Dönemlendirme

Türk Dilinin Tarihî Gelişimi

Okuma süresi yaklaşık 5 dakika

Türk dilinin gelişimi dört dönemde incelenir: Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe ve Modern Türkçe. Yazı dilinin gelişiminde ise Eski Türkçe döneminden sonra dil iki kola ayrılır: Kuzey-Doğu Türkçesi, Kıpçak (Kuzey) ve Çağatay (Doğu) dallarını; Batı Türkçesi ise Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi ve Türkiye Türkçesi evrelerini kapsar. Bugün konuştuğumuz dil, Batı Türkçesinin üçüncü evresi olan Türkiye Türkçesidir.

Dört gelişim dönemi

Türk dili tarihsel gelişimine göre dört dönemde ele alınır. Eski Türkçe dönemi, Köktürk ve Uygur metinlerinin dilini kapsar. Orta Türkçe dönemi, Karahanlı Türkçesiyle açılan ve dilin kollara ayrılmaya başladığı evredir. Yeni Türkçe dönemi, ayrışan yazı dillerinin klasik edebiyatlarını kurduğu yüzyılları; Modern Türkçe dönemi ise günümüz Türk lehçelerini ve Türkiye Türkçesini anlatır.

Yazı dilinin iki kolu

Eski Türkçe döneminin ardından Türk yazı dili coğrafyaya göre ikiye ayrılır. Kuzey-Doğu Türkçesinin kuzey dalını Kıpçak Türkçesi, doğu dalını Çağatay Türkçesi oluşturur; Ali Şîr Nevâî, Çağatay sahasının en büyük şairidir. Batı Türkçesi ise Anadolu ve çevresinde gelişen koldur ve bugünkü dilimizin doğrudan atasıdır.

Batı Türkçesinin üç evresi

Batı Türkçesi üç evrede olgunlaşır. Eski Anadolu Türkçesi, 13-15. yüzyıllar arasında Yunus Emre gibi şairlerin kullandığı sade dildir. Osmanlı Türkçesi, 16. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar süren, Arapça ve Farsça ögelerin yoğunlaştığı evredir; divan edebiyatının dili budur. Türkiye Türkçesi ise Millî Edebiyat'ın sadeleşme hareketiyle başlayan ve bugün konuştuğumuz evredir.

Evre-edebiyat eşleşmesi

Dil evreleri ile edebiyat dönemleri birlikte sorulur: Orhun Yazıtları Eski Türkçenin, Kutadgu Bilig Orta Türkçe içindeki Karahanlı sahasının, divan şiiri Osmanlı Türkçesinin, Millî Edebiyat ürünleri Türkiye Türkçesinin metinleridir. Kutadgu Bilig'i Osmanlı Türkçesine bağlayan seçenekler tuzaktır.

Önemli notlar

Çağatay Türkçesi, Nevâî'nin Muhâkemetü'l-Lugateyn'inde Farsça karşısında savunduğu doğu yazı dilidir.
Eski Anadolu Türkçesi, Batı Türkçesinin en sade evresidir; Arapça ve Farsça etkisi henüz sınırlıdır.

Akılda tutma ipuçları

Dört dönemi yaş metaforuyla tutabilirsin: Dil önce eskidir, ortada kollara ayrılır, yenilikte klasikleşir, modernde bugüne ulaşır.
Batı Türkçesinin üç evresini üç şehirle kodlayabilirsin: Eski Anadolu Türkçesi Konya'nın, Osmanlı Türkçesi İstanbul sarayının, Türkiye Türkçesi Ankara'nın dilidir.

ÖSYM uyarıları

Çağatay Türkçesini Batı Türkçesinin bir evresi sayan yargılar yanlıştır; Çağatayca, Kuzey-Doğu kolunun doğu dalıdır.
"Osmanlı Türkçesi ayrı bir dildir" ifadesi tuzaktır; Osmanlıca, Batı Türkçesinin Arapça-Farsça ögelerle yüklü bir evresidir, ayrı bir dil değildir.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

Türk dilinin dört gelişim dönemini kronolojik sıraya koyma
Türk yazı dilinin kollarını (Kuzey-Doğu ve Batı Türkçesi) alt dallarıyla eşleştirme
Batı Türkçesinin üç evresini dönemin edebiyatlarıyla ilişkilendirme