Tanzimat I. Dönem Sanatçıları II: Ahmet Mithat, Şemsettin Sami, Ahmet Vefik Paşa
Okuma süresi yaklaşık 10 dakika
Ahmet Mithat Efendi, Hace-i Evvel (ilk öğretmen) ve Yazı Makinesi lakaplarıyla anılır; halkı eğitmek için sade dille çok sayıda roman, hikâye ve tiyatro yazan popüler romanın öncüsüdür. Meddah tarzı anlatımıyla olay akışını keser, okuyucuya Ey Kari! diye seslenip ansiklopedik bilgiler verir; Felatun Bey ile Rakım Efendi'de yanlış Batılılaşmayı, Hasan Mellah'ta ilk macera romanını verir. Şemsettin Sami, ilk telif roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ın, ilk Türkçe ansiklopedi Kamusu'l-Alam'ın ve Kamus-ı Türki sözlüğünün yazarıdır. Ahmet Vefik Paşa, Molière'in neredeyse bütün eserlerini (başta Zor Nikâh, Zoraki Tabip) Türkçeye uyarlayan devlet adamı ve tiyatrocudur. Ahmet Cevdet Paşa ise tarihçi ve hukukçu olarak Tarih-i Cevdet ve Mecelle ile anılır.
Ahmet Mithat Efendi
Ahmet Mithat Efendi, Hace-i Evvel (ilk öğretmen) ve Yazı Makinesi lakaplarıyla bilinir. Sade dille roman, hikâye ve tiyatro alanında Batılı yazarları örnek alarak eser verir; hikâye ve romanlarında iç içe girmiş birçok öykü bulunur. Teknik olarak kusurlu roman yazar: Meddah tarzı bir anlatımla sık sık akışı keser, okuyucuya Ey Kari! (Ey Okur!) diye seslenerek ansiklopedik bilgiler verir ve bu tutum eser kalitesini düşürür. Popüler romanın öncüsüdür; amacı halkı eğitmektir. Tercüman-ı Hakikat gazetesini bu amaçla çıkarır.
Ahmet Mithat'ın eserleri
Hasan Mellah (Sır İçinde Esrar) ilk romanı ve edebiyatımızın ilk macera romanıdır; Dumas Pere etkisi taşır. Felatun Bey ile Rakım Efendi, yanlış Batılılaşmayı Doğu-Batı çatışması üzerinden işler: Alafranga züppe Felatun Bey ile çalışkan, ölçülü Rakım Efendi karşılaştırılır ve dönemin sosyal eleştirisi yapılır. Hüseyin Fellah, Dünyaya İkinci Geliş, Paris'te Bir Türk, Cellat, Henüz On Yedi Yaşında ve Don Kişot etkisinde yazdığı Cengi diğer eserlerindendir; Dağarcık ve Kırkambar dergilerini çıkarmıştır.
Şemsettin Sami
Şemsettin Sami, ilk telif romanımız Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ın yazarıdır; bu roman görücü usulü evliliğin acı sonunu anlatır. Sözlük ve ansiklopedi çalışmalarıyla dev bir ad bırakır: Kamus-ı Türki en ünlü Türkçe sözlüklerdendir; Kamusu'l-Alam, altı ciltlik ilk Türkçe ansiklopedidir; Kamus-ı Fransevi Fransızca-Türkçe, Kamus-ı Arabi yarım kalmış Arapça-Türkçe sözlüktür. Orhun Yazıtları ve Kutadgu Bilig'i Türkiye Türkçesine kazandırır; Sabah ve Tercüman-ı Şark gazetelerini çıkarır.
Ahmet Vefik Paşa
Ahmet Vefik Paşa, devlet adamı ve tiyatro tutkunudur; Fransa'da Batı kültüründen etkilenip tiyatroya merak sarmıştır. Bursa valisiyken tiyatro binası yaptırmış, oyuncuları çalıştırmış ve Türk tiyatrosunun gelişimine büyük katkı sunmuştur. Molière'in neredeyse bütün eserlerini kendine has yöntemlerle Türkçeye uyarlamıştır: Zor Nikâh, Zoraki Tabip, Kadınlar Mektebi, Kocalar Mektebi, Tartuffe, Dudukuşları ve Meraki bu uyarlamalardandır. Şecere-i Türki ile Lehçe-i Osmani de onundur.
Ahmet Cevdet Paşa
Ahmet Cevdet Paşa, Fatma Aliye Hanım'ın babasıdır; devlet adamı, tarihçi ve hukukçudur. Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Hulefa, Tarih-i Cevdet tarih eserleri; Mecelle, öncülük ettiği medeni kanun çalışmasıdır. Kavaid-i Osmaniyye dil bilgisi, Belagat-ı Osmaniyye edebiyat bilgileri kitabıdır. İkdam gazetesine Türk gazetesidir notu düşer.
Sanatçı kapanı
Ahmet Mithat'ın Ey Kari sesleniş tekniği çıkmış soruda popüler roman-halkı eğitme bağıyla gelir. Şemsettin Sami ilkleri sınavın değişmezidir: İlk telif roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat, ilk ansiklopedi Kamusu'l-Alam. Ahmet Vefik Paşa çıkmış soruda Molière uyarlamaları (başta Zor Nikâh, Zoraki Tabip) tarifiyle sorulur; uyarlamaları Recaizade'ye bağlayan seçenekler tuzaktır.
Önemli notlar
- Felatun Bey ile Rakım Efendi'deki alafranga züppe tipi, ilerleyen dönemde Araba Sevdası'nın Bihruz Bey'iyle sürer; bu tip zinciri çıkmış sorularda karşılaştırılır.
- Şemsettin Sami Arnavut kökenlidir; Sami Frashëri adıyla Arnavut edebiyatında da anılır.
Akılda tutma ipuçları
- Ahmet Mithat'ı "Hace-i Evvel" (ilk öğretmen) diye tut; amacı hep halkı eğitmektir.
- Şemsettin Sami'yi sözlük-ansiklopedi adamı diye kodla: Kamus-ı Türki, Kamusu'l-Alam, ilk telif roman.
ÖSYM uyarıları
- "İlk telif roman Felatun Bey ile Rakım Efendi'dir" yargısı yanlıştır; ilk telif roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'tır.
- Molière uyarlamalarını Ahmet Mithat'a bağlayan seçenekler yanlıştır; uyarlamalar Ahmet Vefik Paşa'nındır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Ahmet Mithat'ın halkı eğitme amacını ve popüler roman öncülüğünü açıklama
- Şemsettin Sami'nin "ilk"lerini (ilk telif roman, ilk ansiklopedi, Kamus-ı Türki) bilme
- Ahmet Vefik Paşa'nın Molière uyarlamalarını tanıma
Kendini sına
Ahmet Mithat'ın lakapları ve amacı nedir?
Hace-i Evvel ve Yazı Makinesi'dir; amacı halkı eğitmektir, popüler romanın öncüsüdür.
Felatun Bey ile Rakım Efendi neyi işler?
Yanlış Batılılaşmayı; alafranga züppe Felatun ile ölçülü Rakım'ı karşılaştırır.
İlk telif romanımız ve yazarı kimdir?
Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ıdır.
Kamusu'l-Alam nasıl bir eserdir?
Şemsettin Sami'nin altı ciltlik ilk Türkçe ansiklopedisidir.
Ahmet Vefik Paşa hangi yazardan uyarlamalar yapmıştır?
Molière'den; Zor Nikâh, Zoraki Tabip başta olmak üzere.
Mecelle ve Tarih-i Cevdet kimindir?
Ahmet Cevdet Paşa'nındır; hukukçu ve tarihçi kimliğini gösterir.
Konuyla ilgili eserler
- Taaşşuk-ı Talat ve FitnatŞemsettin Sami