Servet-i Fünun Şiiri: Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin
Okuma süresi yaklaşık 10 dakika
Tevfik Fikret, Recaizade'nin her güzel şey şiirin konusu olabilir anlayışını sürdürür; François Coppée etkisiyle fakirlik ve geçim sıkıntısını Türk şiirine sokar, aruzu Türkçeye ve konuya ustaca uyarlar. Yalnız çocuklar için yazdığı Şermin'de hece kullanır; parnasizm ve romantizm etkisindedir, manzum hikâyede (Balıkçılar, Hasta Çocuk) ustadır. Sis şiirinde İstanbul'u fahişeye benzeterek II. Abdülhamit'e ve istibdada nefretini dile getirir; Haluk'un Defteri, Tarih-i Kadim ve Doksan Beşe Doğru toplumcu-tepkisel şiirleridir; Rübab-ı Şikeste ünlü kitabıdır. Cenap Şahabettin ise sembolizmden etkilenir; alışılmamış bağdaştırmalarla (saat-i semenfam) ağır, bireysel şiirler yazar. Aruzla yazar, heceyi parmak hesabı diyerek küçümser; Elhan-ı Şita ünlü şiiri, Hac Yolunda gezi yazısı, Tamat şiir kitabıdır.
Tevfik Fikret'in şiir anlayışı
Tevfik Fikret, Recaizade'nin güzel olan her şey şiirin konusu olabilir anlayışını sürdürür. François Coppée'den etkilenir; fakirlik konusuyla Türk şiirini tanıştırır, geçim sıkıntısını ve bayram günü parasız ailelerin acısını anlatır, ancak bu fakirler Anadolu'dan değil İstanbul'un kenar mahallelerindendir. Aruzu Türkçeye çok güzel uyarlar; aruz kalıplarında müzikaliteye ve konu uyumuna değer verir. Yalnızca çocuklar için yazdığı şiirlerde (Şermin) hece ölçüsü kullanır. Şekil mükemmelliğiyle parnasizm etkisi altındadır, romantizmi de kullanır; manzum hikâyede ustadır (Balıkçılar, Hasta Çocuk, Ramazan Sadakası).
Sis ve toplumcu şiirler
Sis, toplumsal ve siyasi baskılara karşı yazılmıştır; İstanbul'u fahişeye benzeterek II. Abdülhamit'e ve istibdat dönemine nefreti dile getirir. Yahya Kemal, İstanbul'a bu olumsuz bakışa Siste Söyleyiş şiiriyle cevap verir. Rücu şiirinde Fikret Sis'teki duygulardan döner ve iyimser olmaya çalışır. Bir Lahza-i Taahhur, II. Abdülhamit'e yapılan suikasti öven şiiridir; Tarih-i Kadim, din ve tarihi eleştirdiği için Mehmet Akif ile tartışmasına yol açar; Doksan Beşe Doğru, İttihat ve Terakki'nin Meclis-i Mebusan'ı kapatmasına tepkidir. Haluk'un Defteri ile Rübab'ın Cevabı diğer şiir kitaplarıdır; Rübab-ı Şikeste en ünlü kitabıdır.
Cenap Şahabettin
Cenap Şahabettin, Muallim Naci'den sonra Recaizade'den etkilenmeye başlar ve sembolizmin etkisine girer. Aruzla şiirler yazar; hece ölçüsünü parmak hesabı diyerek küçümser. Sanat sanat içindir anlayışıyla alışılmamış bağdaştırmalarla (saat-i semenfam) ağır ve bireysel şiirler yazar; şiirlerinde kullandığı bu imge ve tamlamalar döneminde tepkiye yol açar. Elhan-ı Şita en ünlü şiiridir; ey uçarken düşüp ölen kelebek gibi dizeleriyle sembolist duyarlığı yansıtır.
Cenap'ın nesir ve öteki eserleri
Cenap, gezi yazısında da güçlüdür: Hac Yolunda, Cidde görevine giderken gördüklerini anlatan 17 mektupluk eseridir; Avrupa Mektupları, Suriye Mektupları ve Afak-ı Irak diğer gezi yazılarıdır. Evrak-ı Eyyam makalelerini, Nesr-i Harp ve Nesr-i Sulh savaş ve dil konulu yazılarını toplar; Yalan ve Körebe tiyatrolarıdır, Tamat şiir kitabıdır. II. Meşrutiyet sonrasında Hakk-ı Sükut ve mizahi Dahhak-ı Mazlum adlarıyla da yazmıştır.
Şair karşılaştırması
İki şair aruzu ustalıkla kullanır ama tema bakımından ayrılır: Tevfik Fikret toplumsal duyarlığa (Sis, fakirlik) yönelirken, Cenap Şahabettin bireysel ve sembolist imgede (Elhan-ı Şita) yoğunlaşır. Fikret yalnız çocuk şiirlerinde heceye geçerken, Cenap heceyi tümüyle reddeder. İkisi de mensur şiir ve serbest müstezata katkı sunar.
Şiir kapanı
Sis çıkmış soruda İstanbul'a olumsuz bakış ve fahişe benzetmesi tarifiyle Tevfik Fikret'e bağlanır; Yahya Kemal'in Siste Söyleyiş cevabıyla birlikte gelir. Elhan-ı Şita ise Cenap'ın imzasıdır; şiiri Fikret'e bağlayan seçenekler tuzaktır. Fikret'in yalnız çocuk şiirlerinde (Şermin) hece kullandığı ayrıntısı sıkça sorulur.
Önemli notlar
- Tevfik Fikret'in Haluk'un Defteri, oğlu Haluk'a seslenen ve Batılı-ilerlemeci değerleri öven şiirlerini içerir.
- Cenap Şahabettin'in Tiraje-i mükevkeb gibi tamlamaları, Servet-i Fünun'un yapay diline örnek gösterilir.
Akılda tutma ipuçları
- İki şairi temayla ayır: Fikret toplumu ve İstanbul'u yerer (Sis), Cenap bireysel imgeye kapanır (Elhan-ı Şita).
- Fikret'in hece istisnasını çocukla tut: Yalnız Şermin'de (çocuklar için) hece kullanır.
ÖSYM uyarıları
- "Tevfik Fikret bütün şiirlerini heceyle yazmıştır" yargısı yanlıştır; ağırlıkla aruz kullanır, hece yalnızca çocuk şiirlerindedir.
- Elhan-ı Şita'yı Tevfik Fikret'e bağlayan seçenekler yanlıştır; eser Cenap Şahabettin'indir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Tevfik Fikret'in şiir anlayışını ve toplumcu şiirlerini (Sis, Haluk'un Defteri) tanıma
- Cenap Şahabettin'in sembolist şiirini ve gezi yazılarını bilme
- İki şairin aruz-hece ve tema tercihlerini karşılaştırma
Kendini sına
Tevfik Fikret'i fakirlik konusuyla etkileyen Batılı şair kimdir?
François Coppée'dir.
Sis şiirinde İstanbul neye benzetilir, kime tepki vardır?
Fahişeye benzetilir; II. Abdülhamit'e ve istibdada tepki vardır.
Tevfik Fikret hangi eserinde hece kullanır?
Yalnızca çocuklar için yazdığı Şermin'de hece kullanır.
Cenap Şahabettin'in en ünlü şiiri hangisidir?
Elhan-ı Şita'dır.
Cenap heceyi nasıl niteler?
Parmak hesabı diyerek küçümser; aruzla yazar.
Hac Yolunda nasıl bir eserdir?
Cenap Şahabettin'in Cidde yolculuğunu anlatan 17 mektupluk gezi yazısıdır.
Tevfik Fikret'in en ünlü şiir kitabı hangisidir?
Rübab-ı Şikeste'dir.
Konuyla ilgili eserler
- SisTevfik Fikret
- Haluk'un DefteriTevfik Fikret
- Elhan-ı ŞitaCenap Şahabettin
- Hac YolundaCenap Şahabettin