Servet-i Fünun'un Oluşumu ve Genel Özellikleri
Okuma süresi yaklaşık 8 dakika
Servet-i Fünun (Edebiyat-ı Cedide) topluluğu, 1880 sonrasındaki edebî tartışmaların doğurduğu gruplaşmalardan çıkar: Muallim Naci ekseninde eski, Recaizade Mahmut Ekrem ekseninde yeni edebiyat taraftarları oluşur. Servet-i Fünun, Ahmet İhsan Tokgöz'ün çıkardığı bir bilim dergisiyken Recaizade'nin girişimiyle edebiyat dergisine dönüşür ve başına Tevfik Fikret getirilir. Topluluğu birleştiren iki olay, Hasan Asaf'ın kafiye tartışması başlatan abes-muktebes meselesi ile Recaizade'nin Şemsa hikâyesinin izinsiz yayımlanmasıdır. Topluluk sanat sanat içindir anlayışıyla ağır ve süslü bir dil kullanır; parnasizm, sembolizm, realizm ve natüralizmden etkilenir. Ahmet Mithat'ın dekadanlar (yozlaşmışlar) suçlaması ünlüdür. Topluluk, Hüseyin Cahit'in Edebiyat ve Hukuk çevirisi yüzünden derginin kapatılmasıyla 1901'de dağılır.
Edebî gruplaşmalar
1880 yılından sonra beliren edebî tartışmalar gruplaşmalara yol açar; 1884'ten sonra dönem şairleri eski ve yeni edebiyat taraftarları diye ikiye ayrılır. Eski edebiyat taraftarları Muallim Naci ekseninde (Demdeme) toplanırken, yeni edebiyat taraftarları Recaizade Mahmut Ekrem ekseninde (Zemzeme, Takdir-i Elhan) yer alır. Bu fikir ayrılıkları Servet-i Fünun'u başlatır.
Derginin dönüşümü
Servet-i Fünun dergisi, Nikolaidis'in çıkardığı Servet gazetesinin 1891'den itibaren Ahmet İhsan Tokgöz'ün gayretiyle çıkan edebî ekidir; başlangıçta fen bilimleri, coğrafya ve ziraat bilgileri içerir. Recaizade Mahmut Ekrem, öğrencisi Ahmet İhsan Tokgöz ile görüşerek dergiyi edebiyat dergisine dönüştürür ve başına diğer öğrencisi Tevfik Fikret'i getirir. Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Hüseyin Siret ve Süleyman Nazif ile dergi şiirde ön plana çıkar.
Abes-muktebes ve Şemsa
1896'da Hasan Asaf, Malumat dergisinde Burhan-ı Kudret adlı şiirini yayımlar; muktebes ile abes sözcüklerini kafiye yapar. Eski şiir taraftarları, muktebes sonunda sin, abes sonunda peltek se harfi olduğu için bunun kafiye bilgisine aykırı olduğunu söyleyip şiddetle eleştirir. Hasan Asaf, Recaizade'nin göz için değil kulak için kafiye görüşünü hatırlatıp topu ona atar; yenilikçiler Recaizade etrafında Servet-i Fünun'da toplanır. Bir diğer birleştirici olay, Recaizade'nin Şemsa hikâyesinin izinsiz olarak Musavver Malumat'ta yayımlanmasıdır; bu olay dergi etrafındaki birleşmeyi kesinleştirir.
Genel özellikler
Topluluk sanat sanat içindir anlayışını benimser; aşk ve tabiat gibi bireysel temaları ağır ve ağdalı bir dille işler. Tiraje, takattur, lerzende gibi eski sözcükleri, hatta Arapça-Farsçada karşılığı bile bulunmayan uydurma sözcükleri kullanır; Fransız şiirinin sembol yapısını kurmak için saat-i semenfam (yasemin kokulu saat) gibi alışılmamış bağdaştırmalar üretir. Anlamın bir dizede tamamlanmayıp diğer dizeye taşması olan anjambman kullanılır; şiirde ahenk önemsenir, aruzun her vezniyle şiir yazılmaya çalışılır. Sone, terzarima, triyole gibi Batılı nazım şekilleri ile serbest müstezat kullanılır. Roman ve hikâyede realizm ve natüralizm etkilidir; mekân İstanbul'dur ve kaçış, uzaklaşma, hayal-hakikat çatışması işlenir.
Etkilenilen akımlar
Şiirde biçim mükemmelliğine önem veren parnasizm ile imge ve müzikaliteyi öne çıkaran sembolizm etkilidir. Roman ve hikâyede realizm ve natüralizm görülür; teknik güçlüdür ve Ahmet Mithat gibi anlatıcı araya girip bilgi vermez. Bu dönemde Batılı anlamda ilk başarılı roman ve hikâyeler verilir.
Dağılış ve kapanı
Topluluk, Hüseyin Cahit'in Fransızcadan çevirdiği Edebiyat ve Hukuk makalesinin Fransız İhtilali fikirlerini yaydığı gerekçesiyle Servet-i Fünun dergisinin kapatılmasıyla dağılır. İlkeleri koyanlar da sorulur: Şiir ilkelerini Cenap Şahabettin, roman ilkelerini Halit Ziya ortaya koymuştur. Dekadanlar suçlamasını Ahmet Mithat'ın yaptığı ve topluluğun aşırı süslü diline yönelik olduğu hatırlanmalıdır.
Önemli notlar
- Servet-i Fünun döneminde bireysel acılar işlenirken, dönem sonrasında toplumsal isyan öne çıkar; bu ayrım Tevfik Fikret'in Sis sonrası şiirlerinde görülür.
- Topluluğa dekadanlar (çökmüşler/yozlaşmışlar) diyen Ahmet Mithat, sonra Dekadanlar yazısıyla bu suçlamayı geri çekmiştir.
Akılda tutma ipuçları
- Doğuşu iki olayla tut: Abes-muktebes kafiye kavgası ve Şemsa'nın izinsiz yayımı dergide birleşmeyi getirir.
- Dağılışı tek eserle kodla: Edebiyat ve Hukuk çevirisi dergiyi kapattırır.
ÖSYM uyarıları
- "Servet-i Fünun sanat toplum içindir anlayışını benimser" yargısı yanlıştır; topluluk sanat sanat içindir anlayışındadır.
- Dekadanlar suçlamasını Recaizade'ye bağlayan seçenekler yanlıştır; suçlama Ahmet Mithat'ındır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Servet-i Fünun'un doğuşunu (edebî gruplaşmalar, abes-muktebes, Şemsa) açıklama
- Topluluğun genel özelliklerini (sanat için sanat, ağır dil, Batılı biçimler) sıralama
- Servet-i Fünun'un dağılışını (Edebiyat ve Hukuk makalesi) bilme
Kendini sına
Servet-i Fünun dergisini edebiyat dergisine kim dönüştürdü, başına kimi getirdi?
Recaizade Mahmut Ekrem dönüştürdü; başına Tevfik Fikret'i getirdi.
Abes-muktebes tartışması neyle ilgilidir?
Kafiye ile; göz için mi kulak için mi kafiye tutulacağı tartışmasıdır.
Topluluğun sanat anlayışı nedir?
Sanat sanat içindir; ağır ve süslü dil, bireysel temalar.
Servet-i Fünun'un etkilendiği akımlar nelerdir?
Şiirde parnasizm ve sembolizm, roman-hikâyede realizm ve natüralizm.
Topluluk nasıl dağıldı?
Hüseyin Cahit'in Edebiyat ve Hukuk çevirisi yüzünden dergi kapatılınca dağıldı.
Dekadanlar suçlamasını kim yaptı?
Ahmet Mithat Efendi; topluluğun aşırı süslü dilini eleştirir.