Teşhis, İntak ve Mecazımürsel
Okuma süresi yaklaşık 6 dakika
Teşhis, insan dışındaki varlıklara insan kişiliği ve davranışı yükleme sanatıdır; kişileştirilen varlık ayrıca konuşturulursa intak sanatı doğar. Bu yüzden her intakta teşhis vardır; ancak her teşhiste intak bulunmaz. Mecazımürsel (ad aktarması) ise bir sözü benzetme amacı gütmeden, aralarındaki bir ilgiden dolayı başka bir sözün yerine kullanmaktır; iç-dış, sanatçı-eser, yer-insan, neden-sonuç ve parça-bütün en sık görülen ilgilerdir.
Teşhis (kişileştirme)
Teşhis, insana özgü nitelikleri insan dışındaki varlıklara aktarmaktır. Uyuyor mavi deniz cümlesinde uyumak insana özgüdür ve denize verilmiştir. Kişileştirme çoğu zaman kapalı istiareyle iç içedir; çünkü varlık, söylenmeyen bir insana benzetilmektedir.
İntak (konuşturma)
Kişileştirilen varlık bir de konuşturulursa intak sanatı gerçekleşir. Bir ağaç dedi ki meyvesine dizesi hem teşhis hem intak içerir; ağaç önce kişilik kazanmış, sonra dile gelmiştir. Fabllar, baştan sona intak sanatı üzerine kurulur.
Altın kural
Teşhis ile intak arasında tek yönlü bir kapsama vardır: Her intakta teşhis bulunur; çünkü konuşmak da insana özgüdür. Ancak her teşhiste intak bulunmayabilir; varlık kişilik kazandığı hâlde susuyor olabilir.
Mecazımürsel ve ilgi türleri
Mecazımürsel, benzetme amacı olmadan bir sözcüğü başka bir sözcüğün yerine kullanmaktır. İç-dış ilgisi: Çaydanlık kaynadı denince kaynayan içindeki sudur. Sanatçı-eser ilgisi: Reşat Nuri okudum denince okunmuş olan eserdir. Yer-insan ilgisi: Antalya bu olaya tepkili denince tepki gösteren şehrin insanlarıdır. Neden-sonuç ilgisi: Gökten bereket yağdı denince yağan yağmurdur. Parça-bütün ilgisi: Takım sol ayak transfer etti denince alınan futbolcunun kendisidir.
Benzetme yasağı
Mecazımürseli istiareden ayıran çizgi benzetme amacıdır: İstiarede iki varlık arasında benzerlik kurulur, mecazımürselde ise yalnızca ilgi (parça, mekân, sebep) vardır. Sınavda "benzetme amacı gütmeden" ifadesi geçiyorsa aranan sanat mecazımürseldir.
Önemli notlar
- Halk şiirindeki felekten şikâyet teması, feleğin kişileştirilmesine dayanır; dertlerin sorumlusu insanmış gibi feleğe yüklenir.
- Ayaklarını çıkar öyle gir cümlesindeki ayak sözcüğü ayakkabı yerine kullanılır; bu, iç-dış ilgisinin ters yönlü örneğidir.
Akılda tutma ipuçları
- Teşhis ile intakı sahne benzetmesiyle ayırabilirsin: Teşhiste varlık kostüm giyer, intakta üstüne bir de mikrofon alır.
- Mecazımürseli komşuluk ilişkisi gibi düşünebilirsin: Sözcükler benzedikleri için değil, yan yana yaşadıkları için birbirinin yerine geçer.
ÖSYM uyarıları
- "Her teşhiste intak vardır" yargısı yanlıştır; doğrusu her intakta teşhisin bulunduğudur.
- Dalgalan sen de şafaklar gibi tarzındaki seslenişlerde bayrağa insan davranışı yüklenir; buradaki teşhis, nida ile karıştırılmamalı, iki sanat ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Teşhis ile intak arasındaki kapsama ilişkisini (her intakta teşhis vardır) uygulama
- Mecazımürseldeki ilgi türünü (iç-dış, sanatçı-eser, yer-insan, neden-sonuç, parça-bütün) belirleme
- Teşhisin kapalı istiareyle birlikte bulunduğu dizeleri çözümleme
Kendini sına
Teşhis nedir?
İnsan dışı varlıklara insan kişiliği ve davranışı yükleme sanatıdır.
İntak nedir?
Kişileştirilen varlığın konuşturulmasıdır.
Teşhis-intak kapsama kuralı nedir?
Her intakta teşhis vardır; her teşhiste intak bulunmayabilir.
Mecazımürsel nedir?
Bir sözü benzetme amacı gütmeden, bir ilgiyle başka bir sözün yerine kullanmaktır.
"Çaydanlık kaynadı" hangi ilgiyle mecazımürseldir?
İç-dış ilgisiyle; kaynayan çaydanlığın içindeki sudur.
"Evden izin almam gerek" hangi ilgiyi taşır?
Yer-insan ilgisini; izin evde yaşayanlardan alınır.