Söz Sanatları · Çok Anlamlılık Sanatları

Kinaye, Tariz ve Tevriye

Okuma süresi yaklaşık 7 dakika

Kinaye, bir sözü hem gerçek hem mecaz anlama gelecek biçimde kullanıp mecaz anlamı kastetmektir; kalın kafalı, eli açık gibi deyimler kinayenin gündelik örnekleridir. Tariz, söylenen sözün tam tersini kastederek iğnelemektir ve ancak cümle düzeyinde kurulur. Tevriye ise iki gerçek anlamı olan bir sözcüğün yakın anlamını söyleyip uzak anlamını kastetmektir; tevriyede mecaz yoktur, iki anlam da sözlük anlamıdır.

Kinaye

Kinayeli sözün iki katmanı vardır: İlk bakışta görünen gerçek anlam ile asıl kastedilen mecaz anlam. Gözü kara ifadesi gerçekte göz renginden söz eder gibi görünür; kastedilen ise korkusuzluktur. Şu karşıma göğüs geren taş bağırlı dağlar mısrasında dağların bağrının gerçekten taş olması mümkündür; ancak kastedilen sevgilinin katılığıdır. Kinaye, açıkça söylenmesi hoş olmayan duyguları örtülü anlatmaya yarar.

Tariz

Tariz, eleştiri ve alay amacıyla söylenen sözün tersini kastetmektir. Tevfik Fikret'in Yiyin efendiler, yiyin dizesi görünüşte bir davettir; kastedilen ise ağır bir suçlamadır. Huzuri'nin Ters Öğüt Destanı, baştan sona tariz üzerine kuruludur. Tariz kinayeden daha örtülüdür; kinaye tek sözcükle kurulabilirken tariz ancak bir cümlede gerçekleşir ve söylenen ile kastedilen arasında tam bir zıtlık bulunur.

Tevriye

Tevriye, birden çok gerçek anlamı olan bir sözcüğün yakın anlamını söyleyip uzak anlamını kastetmektir. Sordum nigârı dediler ahbap / Semt-i Vefa'da doğru yoldadır beytinde Vefa hem İstanbul'daki semtin hem vefalı olmanın, doğru yol hem caddenin hem dürüstlüğün karşılığıdır; kastedilen uzak anlamlardır. Mehmet Akif'in ulusun sözcüğü de hem büyüklüğü hem uluma eylemini birlikte taşır.

Tevriye-kinaye ayracı

İki sanat tek ölçütle ayrılır: Tevriyedeki iki anlam da sözcüğün gerçek (sözlük) anlamıdır; mecaz yoktur ve uzak anlam kastedilir. Kinayede ise katmanların biri gerçek, biri mecazdır ve mecaz anlam kastedilir. Soruda mecazdan söz ediliyorsa kinaye, iki sözlük anlamından söz ediliyorsa tevriye aranmalıdır.

Deyim kapanı

Eli uzun, burnu büyük, yüzü kara gibi deyimler kinayenin hazır kalıplarıdır; bu tür bir deyim gören öğrenci mecaz katmanını görmezden gelip gerçek anlama takılmamalıdır. Ayrıca tarizi kinaye sayan seçenekler gelir; tersini kastetme varsa cevap tarizdir.

Önemli notlar

Nef'î'nin Sihâm-ı Kazâ'sındaki yergiler tarizin divan şiirindeki zirvesidir; şair, Şeyhülislam'a verdiği cevapta bile tersini kastetme yoluna gitmiştir.
Tevriyede kastedilen her zaman uzak anlamdır; yakın anlam yalnızca perde görevi görür.

Akılda tutma ipuçları

Üçlüyü katman sayısıyla kodlayabilirsin: Kinaye gerçek ile mecazı, tevriye iki gerçeği, tariz söylenen ile tam tersini üst üste koyar.
Tevriyeyi Vefa semtiyle hatırlayabilirsin: Semtin adı yakın, vefalı olmak uzak anlamdır ve şair hep uzağı kasteder.

ÖSYM uyarıları

"Tevriyede sözcük mecaz anlamıyla kullanılır" yargısı yanlıştır; tevriyenin iki anlamı da gerçektir, mecaz kinayeye aittir.
Tarizin tek sözcükle yapılabileceği söylenirse yanlıştır; tariz cümle düzeyinde kurulur, tek sözcükle kurulabilen kinayedir.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

Kinayede gerçek ve mecaz anlam katmanlarını ayrıştırıp kastedileni belirleme
Tevriye ile kinayeyi anlam türü ölçütüyle (sözlük anlamı - mecaz anlam) ayırt etme
Tarizi söylenenin tersinin kastedilmesinden tanıma

Kendini sına

Kinayede hangi anlam kastedilir?

Mecaz anlam kastedilir; gerçek anlam da mümkün olmakla birlikte perde görevindedir.

Tevriyede hangi anlam kastedilir?

Uzak anlam kastedilir; iki anlam da sözcüğün gerçek anlamıdır.

Tariz nedir?

Eleştiri ve alay için söylenen sözün tam tersini kastetmektir.

Tevriye ile kinayeyi ayıran ölçüt nedir?

Tevriyede mecaz yoktur, iki sözlük anlamı vardır; kinayede gerçek-mecaz katmanı vardır.

"Yiyin efendiler, yiyin!" dizesindeki sanat nedir?

Tarizdir; davet gibi görünen söz, ağır bir suçlamayı kasteder.

Deyimler hangi sanatın hazır örnekleridir?

Kinayenin; eli açık, gözü kara gibi deyimler mecaz anlamlarıyla kastedilir.