Mübalağa, Hüsnütalil, Tecahülüarif, İstifham
Okuma süresi yaklaşık 6 dakika
Mübalağa, bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstererek anlatmaktır ve övgü ile yergide sıkça kullanılır. Hüsnütalil, bir olayın gerçek nedenini bir yana bırakıp onu daha güzel, hayalî bir nedene bağlamaktır. Tecahülüarif, bilinen bir gerçeği bir incelik gözeterek bilmiyormuş gibi anlatmaktır. İstifham ise cevap almak için değil duyguyu güçlendirmek için soru sormaktır.
Mübalağa (abartma)
Mübalağa, anlatılan durumun doğal sınırların dışına taşınmasıdır. Bir ah çeksem dağı taşı eritir dizesi, acının gücünü abartıyla verir. Şüheda fışkıracak toprağı sıksan şüheda mısrası da vatan topraklarındaki şehit çokluğunu mübalağayla anlatır. Sanat, methiye, fahriye ve hicivlerde yoğun kullanılır.
Hüsnütalil (güzel nedene bağlama)
Hüsnütalil, bir doğa olayının bilinen nedenini görmezden gelip yerine şairane bir neden koymaktır. Bir an önce görülsün diye Akdeniz / Toroslarda ağaçlar hep çocuk kalır dizelerinde ağaçların kısalığı, iklim koşullarına değil denizi görme isteğine bağlanmıştır. Gerçek neden bellidir; şair bilerek daha güzelini uydurur.
Tecahülüarif (bilmezlikten gelme)
Tecahülüarif, herkesin bildiği bir gerçeği bir nükteye dayanarak bilmiyormuş gibi sunmaktır. Şair güneşin battığını bilir; ama sevgilinin yüzü ay mıdır güneş midir diye sorar. Sanat çoğu zaman soru biçiminde kurulduğu için istifhamla iç içe geçer.
İstifham (soru sorma)
İstifham, cevabı beklenmeyen soruyla duyguyu yoğunlaştırma sanatıdır. Baki'nin Nedir bu handeler bu işveler bu naz beyti, sevgilinin cilvelerine cevap aramaz; hayranlığı soru kalıbıyla büyütür. Abdülhak Hamit'in Makber'deki Mağrib mi yoksa makber mi ya Rab dizesi de acıyı sorularla derinleştirir.
Dörtlünün kesişimi
Hüsnütalil ile tecahülüarif sık karıştırılır: Hüsnütalilde şair olaya yeni bir neden uydurur ve bunu bir yargı olarak söyler; tecahülüarifte ise bildiğini sorar ya da şaşırmış görünür. Sorunun içinde güzel bir neden de sunuluyorsa iki sanat birlikte bulunabilir; seçenekler buna göre elenmelidir.
Önemli notlar
- İstiklal Marşı'ndaki medeniyet dediğin tek dişi kalmış canavar dizesi, mübalağa ile istiarenin iç içe geçtiği ünlü örnektir.
- Hüsnütalil her zaman olumlu ve şairane bir neden kurar; uydurulan neden çirkinse sanat gerçekleşmez.
Akılda tutma ipuçları
- Hüsnütalili adından çözebilirsin: Hüsn güzellik, talil nedene bağlamadır; sanat, olaya güzel bir gerekçe yazmaktır.
- Tecahülüarifi bilgili şaşkın diye kodlayabilirsin: Şair arif yani bilendir; ama tecahül eder, bilmez görünür.
ÖSYM uyarıları
- Her soru dizesi istifham sayılmaz; cevap gerçekten isteniyorsa sanat yoktur, duyguyu büyütmek için sorulmuşsa istifham vardır.
- Mübalağa sorularında olduğundan az gösterme unutulur; küçültme yönündeki abartı da mübalağadır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Mübalağayı bir durumun olduğundan büyük ya da küçük gösterilmesinden tanıma
- Hüsnütalilde gerçek nedenin yerine konan güzel nedeni belirleme
- Tecahülüarif ile istifhamı bir arada bulunduran dizeleri çözümleme
Kendini sına
Mübalağa nedir?
Bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstererek anlatmaktır.
Hüsnütalil nedir?
Bir olayın gerçek nedenini bırakıp onu güzel, hayalî bir nedene bağlamaktır.
Tecahülüarif nedir?
Bilinen bir gerçeği bir nükteyle bilmiyormuş gibi anlatmaktır.
İstifham nedir?
Cevap beklemeden, duyguyu güçlendirmek için soru sormaktır.
"Toroslarda ağaçlar hep çocuk kalır" dizelerindeki sanat nedir?
Hüsnütalildir; ağaçların kısalığı denizi görme isteğine bağlanmıştır.
"Şüheda fışkıracak toprağı sıksan" dizesindeki sanat nedir?
Mübalağadır; şehit çokluğu abartıyla anlatılmıştır.