Tezat, Tenasüp, Leff ü Neşr, Telmih, İrsalimesel
Okuma süresi yaklaşık 7 dakika
Tezat, anlamca karşıt iki duygu ya da kavramı bir dizede toplamaktır; ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz mısrası bunun klasik örneğidir. Tenasüp, aralarında karşıtlık dışında anlam ilgisi bulunan sözcükleri (gül, bülbül, diken gibi) bir arada kullanmaktır. Leff ü neşr, ilk dizede sayılan kavramların karşılıklarını ikinci dizede vermektir. Telmih, bilinen bir olaya, kıssaya ya da kişiye söylemeden işaret etmektir. İrsalimesel ise düşünceyi desteklemek için dizeye atasözü ya da hikmetli söz yerleştirmektir.
Tezat (karşıtlık)
Tezat, karşıt anlamlı kavramların aynı dizede ya da beyitte buluşmasıdır: siyah ile beyaz, ağlamak ile gülmek, dost ile düşman. Karşıtlık gerçek anlamda da mecaz anlamda da kurulabilir; ayrıca olumlu ve olumsuz çekimli aynı fiil de (geldi - gelmedi) belagatte tezat sayılır. Bu incelik, dil bilgisindeki zıt anlamlılıktan daha geniştir.
Tenasüp (uygunluk)
Tenasüp, anlamca birbiriyle ilgili sözcüklerin karşıtlık amacı olmadan bir arada kullanılmasıdır. Gemi, yelken, deniz, tayfa sözcükleri bir dizede buluştuğunda denizcilik kadrosu; gül, bülbül, diken buluştuğunda gül bahçesi kadrosu kurulur. Divan şiiri, bu kadroları ustalıkla işletir.
Leff ü neşr
Leff ü neşr, birinci dizede en az iki kavram söyleyip ikinci dizede bunların karşılıklarını vermektir. Türkülerde, romanlarda yıllarca / Dinledim, okudum seni dizelerinde türkü dinlemekle, roman okumakla eşleşir. Karşılıklar sıralı verilirse düzenli, karışık verilirse düzensiz leff ü neşr adını alır.
Telmih (hatırlatma)
Telmih, herkesçe bilinen bir olaya, kıssaya, kişiye ya da inanışa adını uzun uzun anlatmadan işaret etmektir. Gökyüzünde İsa ile / Tur dağında Musa ile dizeleri, Hz. İsa'nın göğe yükselişine ve Hz. Musa'nın Tur'da Tanrı ile konuşmasına telmihte bulunur. Ferhat, Mecnun, Yusuf gibi adların anılması da kıssalarına telmihtir.
İrsalimesel
İrsalimesel, savunulan düşünceyi pekiştirmek için dizeye bir atasözü ya da atasözü değerinde hikmetli bir söz almaktır. Ziya Paşa'nın zira yumuşak huylu atın çiftesi pektir dizesi, düşünceyi atasözüyle mühürler. Balık baştan kokar sözünün şiire taşınması da aynı sanattır.
Üçlü alıntı ölçeği
Telmih, irsalimesel ve iktibas alıntının derecesiyle ayrılır: İktibasta bir ayet ya da hadis aynen alınır; irsalimeselde atasözü tamamen ya da büyük ölçüde alınır; telmihte ise hiçbir şey alınmaz, yalnızca işaret edilir ve geçilir.
Tenasüp kapanı
Tenasüp kadrosuna karşıt bir sözcük karışırsa sanat tezata dönüşebilir; gül ile bülbül tenasüp kurar, ağlayan bülbül ile gülen gül aynı beyitte tezat da kurar. Seçenek elemesinde her iki sanatın birlikte bulunabileceği unutulmamalıdır.
Önemli notlar
- Fuzuli'nin aşk derdiyle hoşem el çek ilacımdan tabib beyti, dert ile derman karşıtlığını işleten ünlü tezat örneğidir.
- Telmihte hatırlatılan olayın okurca biliniyor olması şarttır; bilinmeyen bir olaya işaret sanat değeri taşımaz.
Akılda tutma ipuçları
- Tezat ile tenasübü mıknatıs benzetmesiyle ayırabilirsin: Tezat zıt kutupları, tenasüp aynı aileden sözcükleri yan yana çeker.
- Leff ü neşri çift sütunlu bir liste gibi düşünebilirsin: Üst dize soruları, alt dize cevapları sıralar.
ÖSYM uyarıları
- "Karşıt kavramları bir arada verme" tanımı tezatı, "aralarında ilgi bulunan kavramları bir arada verme" tanımı tenasübü işaret eder; tanım cümleleri birbirinin yerine kullanılamaz.
- Yusuf, Ferhat, Mecnun gibi bir adın geçtiği her dizede öncelikle telmih aranmalıdır; ad, kıssasını sırtında taşır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Tezat ile tenasübü karşıtlık-uygunluk ölçütüyle ayırt etme
- Telmihi iktibas ve irsalimeselden alıntı derecesine göre ayırma
- Leff ü neşrde birinci dizedeki kavramların ikinci dizedeki karşılıklarını eşleştirme
Kendini sına
Tezat nedir?
Karşıt anlamlı duygu ve kavramları aynı dizede ya da beyitte toplamaktır.
Tenasüp nedir?
Anlamca ilgili sözcükleri karşıtlık amacı gütmeden bir arada kullanmaktır.
Leff ü neşr nedir?
İlk dizede sayılan kavramların karşılıklarını ikinci dizede vermektir.
Telmih nedir?
Bilinen bir olaya, kıssaya ya da kişiye söylemeden işaret etmektir.
İrsalimesel nedir?
Düşünceyi desteklemek için dizede atasözü ya da hikmetli söz kullanmaktır.
İktibas, irsalimesel ve telmih nasıl ayrılır?
İktibas ayeti aynen alır, irsalimesel atasözünü alır, telmih yalnızca işaret eder.