Ses ve Söz Tekrarı Sanatları
Okuma süresi yaklaşık 8 dakika
Ses ve söz tekrarına dayanan sanatların merkezinde ahenk vardır. Tekrir, aynı sözcüğü anlamı güçlendirmek için yinelemektir. Cinas, yazılışları aynı ya da benzer, anlamları farklı sözcükleri buluşturmaktır. İştikak aynı kökten sözcükleri, aks bir dizenin sözcüklerini yer değiştirerek kullanır. Aliterasyon ünsüz, asonans ünlü tekrarıyla ahenk kurar. Seci düzyazıdaki uyak, nida coşkulu sesleniş, akrostiş dize başlarından ad çıkarma, lebdeğmez ise dudak ünsüzlerini kullanmadan söyleme hüneridir.
Tekrir ve cinas
Tekrir, aynı sözcüğün ya da söz öbeğinin anlamı pekiştirmek için yinelenmesidir; Necati'nin esselam redifli şiiri bu sanatın anıtıdır. Cinas ise sesteş ilişkiye dayanır: Yazılışları aynı ama anlamları farklı sözcükler bir araya gelir. Kırık dökük bir neyim dizesindeki neyim sözcüğü hem ben neyim sorusunu hem ney çalgısını taşır. Cinasta anlam farkı şarttır; aynı anlamlı sözcüğün yinelenmesi tekrirdir.
İştikak ve aks
İştikak, aynı kökten türemiş sözcüklerin bir arada kullanılmasıdır: kâtip, mektup, mektep, kitap sözcükleri ketebe kökünde buluşur. Aks ise bir dizedeki sözcüklerin yerini tümüyle ya da kısmen değiştirerek anlamlı yeni bir dize kurmaktır: Didem ruhunu gözler, gözler ruhunu didem dizesi ayna simetrisiyle işler. Bir sözcüğün harflerinin yer değiştirmesine dayanan biçim ise cinas-ı kalb adını alır.
Aliterasyon ve asonans
İki sanat, harf düzeyindeki tekrarla ahenk kurar: Aliterasyon ünsüz seslerin, asonans ünlü seslerin yinelenmesidir. Gül bülbüle silsile silsile naz eder dizesinde l ünsüzü aliterasyonu; neysen sen, nefes sen dizesindeki e ünlüsü asonansı örnekler. Ünsüz mü ünlü mü sorusu, iki sanatı ayırmanın tek anahtarıdır.
Seci ve nida
Seci, düzyazı içinde uyak kullanma sanatıdır: Âlimsin ilmine gayet yok, kadirsin kudretine nihayet yok cümlesindeki gayet yok - nihayet yok sesleri seci kurar; divan nesrinin süslü kolu bu sanata yaslanır. Nida ise ey, ya, vah gibi ünlemlerle yapılan coşkulu seslenmedir: Ey debdebeler, tantanalar, şanlar, alaylar dizesi nida ile açılır.
Akrostiş ve lebdeğmez
Akrostiş, dizelerin ilk harflerinin yukarıdan aşağıya anlamlı bir sözcük ya da ad oluşturmasıdır. Lebdeğmez (dudakdeğmez) ise âşık edebiyatına özgü bir hüner gösterisidir: Âşıklar dudaklarının arasına iğne koyar ve b, p, m, v, f ünsüzlerini hiç kullanmadan doğaçlama atışır; bu ünsüzler dudakları buluşturduğu için yasaklıdır.
Ayna sorusu
Cinas ile tekrir sık çaprazlanır: Yinelenen sözcük aynı anlamı taşıyorsa tekrir, farklı anlamları taşıyorsa cinas vardır. Yaşla biten iki dizede birinci yaş göz yaşı, ikinci yaş yaslanmak fiili ise cevap cinas olur; ikisinde de göz yaşı kastediliyorsa cevap tekrire döner.
Önemli notlar
- Cinaslı uyak, mâni geleneğinin en sevilen süsüdür; cinas yalnızca divan şiirine özgü değildir.
- Seci yalnızca düzyazıda aranır; şiirdeki ses benzerliği uyak başlığında değerlendirilir.
Akılda tutma ipuçları
- Aliterasyon ile asonansı alfabeyle kodlayabilirsin: Aliterasyonun l'si ünsüzdür ve ünsüz tekrarını, asonansın o'su ünlüdür ve ünlü tekrarını anlatır.
- Lebdeğmezi adından çözebilirsin: Leb dudak demektir; dudaklar değmeyecekse b, p, m, v, f söylenemez.
ÖSYM uyarıları
- "Cinas, aynı anlamlı sözcüğün tekrarıdır" yargısı yanlıştır; cinasta yazılış benzer, anlam mutlaka farklıdır.
- Seciyi şiirde arayan seçenekler tuzaktır; seci düzyazının uyağıdır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Cinası tekrirden yazılış aynı - anlam farklı ölçütüyle ayırma
- Aliterasyon ile asonansı ünsüz-ünlü ölçütüyle ayırt etme
- Seci, nida, iştikak, aks, akrostiş ve lebdeğmezi tanımlarından tanıma
Kendini sına
Tekrir nedir?
Anlamı güçlendirmek için aynı sözcüğü ya da söz öbeğini yinelemektir.
Cinas nedir?
Yazılışları aynı ya da benzer, anlamları farklı sözcükleri bir arada kullanmaktır.
Aliterasyon ile asonansın farkı nedir?
Aliterasyon ünsüz, asonans ünlü seslerin tekrarıdır.
Seci nedir?
Düzyazıda uyak kullanma sanatıdır.
İştikak nedir?
Aynı kökten türemiş sözcükleri bir arada kullanmaktır.
Lebdeğmezde hangi ünsüzler kullanılmaz?
Dudak ünsüzleri olan b, p, m, v, f kullanılmaz.
Akrostiş nedir?
Dize başı harflerinin yukarıdan aşağıya anlamlı bir ad oluşturmasıdır.