Kafiye ve Redif: Beş Uyak Türü
Okuma süresi yaklaşık 7 dakika
Dize sonlarındaki ses benzerliği kafiyedir; anlamca ve görevce aynı olan benzerlikler ise rediftir. Kafiye, redif ayıklandıktan SONRA kalan seslerde aranır: tek ses yarım, iki ses tam, üç ve daha çok ses zengin uyaktır. Sözcüğün bütünüyle diğerinin içinde geçmesi tunç, yazılışı aynı anlamı ayrı sözcükler cinaslı uyak yapar.
Önce redifi ayıkla
Redif olabilmek için ya anlamı aynı olan aynı sözcükler ya da aynı görevdeki ekler gerekir. Çözüm sırası hep aynıdır: dize sonundan başlayarak görevdeş ekleri ve özdeş sözcükleri (redif) at; kalan seslerde kafiye ara.
Ses sayısına göre türler
Tek ses benzerliği yarım uyaktır. İki ses benzerliği tam uyak sayılır; uzun okunan tek ünlü (â gibi) iki ses değerinde olduğundan tek başına tam uyak kurabilir. Üç ve daha fazla ses benzerliği zengin uyaktır.
Tunç ve cinas
Kafiyeli sözcüklerden biri bütünüyle diğerinin içinde yer alıyorsa tunç uyak oluşur ve zengin uyağın bir çeşidi kabul edilir. Yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerle kurulan benzerlik ise cinaslı uyaktır ("vakit çok geç" / "nasıl geçersen geç").
Görev tuzağı
Aynı sesler aynı görevde değilse redif OLMAZ. Örneğin biri iyelik eki, diğeri edat olan "-la" sesleri redif sayılmaz; bu durumda tüm benzer sesler kafiyeye dahil edilir ve uyak zenginleşebilir.
Akılda kalsın
Tek ses benzerliği yarım, iki ses benzerliği tam, üç ve daha çok ses benzerliği zengin uyağı verir. Uzun ünlü tek başına iki ses değerindedir. Sözcüğün sözcük içinde bütünüyle geçmesi tunç, yazılışı aynı anlamı ayrı sözcükler cinaslı uyağı oluşturur.
Önemli notlar
- Redif her zaman kafiyeden sonra (dizenin en sonunda) yer alır.
- Cinaslı uyak en çok mânilerde görülür.
Akılda tutma ipuçları
- Uyak türlerini "YaTaZ" dizilişiyle kodlayabilirsin: yarım bir, tam iki, zengin üç ve daha çok ses benzerliğidir.
- Tunç uyağı, bir sözcüğün diğerinin içine bütünüyle gömülmesinden tanırsın; adeta tuncun içinde tunç vardır.
ÖSYM uyarıları
- Soru "uyak türü" derken önce redifi ayıklamayanlar tam uyağı zengin sanır; ÖSYM bu hatayı seçeneklere bilerek koyar.
- "Redife yer verilmiştir / verilmemiştir" yargısı sık sorulur; ek benzerliklerinin görevdeş olup olmadığını mutlaka denetle.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Dize sonlarında redifi ayıklayıp kafiyeyi bulma
- Ses sayısına göre uyak türünü belirleme
- Cinas ile tunç uyağı ayırt etme
Kendini sına
Tek ses benzerliğine dayanan uyak?
Yarım uyak.
İki ses benzerliğine dayanan uyak?
Tam uyak (uzun ünlü tek başına da tam uyak kurar).
Üç ve daha çok ses benzerliği?
Zengin uyak.
Bir sözcüğün diğerinin içinde bütünüyle geçmesi?
Tunç uyak — zengin uyağın çeşididir.
Yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle kurulan uyak?
Cinaslı uyak.
Redifin iki koşulu?
Aynı anlamdaki aynı sözcükler ya da aynı görevdeki ekler.