Teşbih ve İstiare
Okuma süresi yaklaşık 7 dakika
Teşbih, aralarında benzerlik bulunan iki şeyden zayıf olanı güçlü olana benzetmektir; benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme edatı ve benzetme yönü olmak üzere dört unsuru vardır. Dört unsuru da içeren benzetmeye tam teşbih, yalnızca iki ana unsurla (benzeyen ve kendisine benzetilen) kurulana beliğ teşbih denir. İstiare ise ana unsurlardan yalnızca birinin söylenmesidir: Yalnız kendisine benzetilen söylenirse açık istiare, yalnız benzeyen söylenirse kapalı istiare olur.
Teşbihin dört unsuru
Benzetmenin temelinde iki taraf vardır: Özellikçe zayıf olan taraf benzeyen, güçlü olan taraf kendisine benzetilendir. Bu ikisini gibi, kadar, tıpkı, misali gibi sözcükler bağlar; bunlara benzetme edatı denir. Ortak özellik ise benzetme yönüdür. Aslan gibi güçlü çocuk örneğinde çocuk benzeyen, aslan kendisine benzetilen, gibi edat, güçlülük benzetme yönüdür.
Tam teşbih ve beliğ teşbih
Dört unsurun tamamı söylenmişse tam teşbih ortaya çıkar. Yalnızca iki ana unsur, yani benzeyen ile kendisine benzetilen söylenmişse beliğ (güzel) teşbih oluşur: Türk askeri aslandır cümlesi beliğ teşbihtir; edat ve yön söylenmemiştir. Beliğ teşbih, teşbihin en güçlü biçimi sayılır.
İstiare: eksiltmenin sanatı
İstiare, benzetmenin iki ana unsurundan yalnızca birinin söylenmesiyle kurulur. Kendisine benzetilen söylenir, benzeyen gizlenirse açık istiare doğar: Bir tanem, nur tanem seslenişinde sevgili söylenmemiş, yalnız kendisine benzetilenler sıralanmıştır. Benzeyen söylenir, kendisine benzetilen gizlenirse kapalı istiare doğar: Dertlerimi büyüttüm saksıda dizesinde dert söylenmiş, çiçek sezdirilmiştir.
Kapalı istiarenin izi
Kapalı istiare kendini bir fiille ele verir: Uçmak kuşu, yağmak yağmuru, akmak suyu, kişnemek atı çağrıştırır. Benzeyenin yanındaki bu yabancı fiil, gizlenen kendisine benzetilenin ipucudur.
Teşbih mi istiare mi?
İki ana unsur bir aradaysa istiare aranmaz; söz teşbihtir. İstiare için unsurlardan birinin mutlaka gizlenmesi gerekir. Ayrıca kapalı istiare çoğu zaman teşhisle iç içe çıkar; insan dışı varlığa insan fiili yüklenmişse iki sanat birlikte işaretlenebilir.
Önemli notlar
- Benzetme yönü her zaman açıkça yazılmaz; yazılmadığında bile iki taraf arasındaki ortak özellik zihinde kurulur.
- İstiare sözcüğü ödünç alma anlamına gelir; bir sözcük, benzetme amacıyla başka bir sözcüğün yerine ödünç alınır.
Akılda tutma ipuçları
- Açık istiareyi şöyle tutabilirsin: Güçlü taraf açıkta kalır, zayıf taraf gizlenir; "gül geldi" diyen kişi sevgiliyi gizlemiş, gülü açığa çıkarmıştır.
- Kapalı istiareyi kapalı kutu gibi düşünebilirsin: Kutunun üstünde benzeyenin adı yazar, kendisine benzetilen kutunun içinde saklıdır.
ÖSYM uyarıları
- "Gibi" edatının geçtiği her dizeyi istiare sayan seçenekler yanlıştır; edat varsa söz teşbihtir, istiare edatsız kurulur.
- Beliğ teşbih ile açık istiare karıştırılır: Beliğ teşbihte iki ana unsur da vardır, açık istiarede yalnızca kendisine benzetilen kalır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Teşbihin dört unsurunu verilen dizelerde ayrıştırma
- Tam teşbih ile beliğ teşbihi ayırt etme
- Açık istiare ile kapalı istiareyi söylenen unsura göre belirleme
Kendini sına
Teşbihin dört unsuru nedir?
Benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme edatı ve benzetme yönüdür.
Beliğ teşbih nasıl kurulur?
Yalnızca benzeyen ile kendisine benzetilenin söylenmesiyle kurulur.
Açık istiarede hangi unsur söylenir?
Yalnızca kendisine benzetilen söylenir; benzeyen gizlenir.
Kapalı istiarede hangi unsur söylenir?
Yalnızca benzeyen söylenir; kendisine benzetilen bir fiille sezdirilir.
"Türk askeri aslandır" cümlesindeki sanat nedir?
Beliğ teşbihtir; iki ana unsur vardır, edat ve yön yoktur.
"İçimde damla damla bir korku birikiyor" dizesindeki sanat nedir?
Kapalı istiaredir; korku söylenmiş, su damla ve birikmek sözcükleriyle sezdirilmiştir.