Masal ve Fabl
Okuma süresi yaklaşık 6 dakika
Masal, olağanüstü kahramanların başından geçen olayları belirsiz bir yer ve zamanda anlatan anonim türdür; duyulan geçmiş zamanla söylenir ve tekerlemeyle açılır. Fabl ise kahramanları çoğunlukla hayvan olan, sonunda açık bir ahlak dersi veren kısa manzum ya da mensur öyküdür. Fablın dünya zinciri Beydeba, Ezop ve La Fontaine ile kurulur; Türk edebiyatında Şeyhî'nin Harname'si türün ilk örneği kabul edilir.
Masalın kimliği
Masal, olağanüstü olayları ve kahramanları (dev, peri, cin, Keloğlan) belirsiz bir yerde ve zamanda anlatır. Anlatım duyulan (öğrenilen) geçmiş zamanla, yani -miş'li kiple kurulur. Metin genellikle bir tekerlemeyle açılır; döşeme, olay ve dilek bölümleriyle ilerler. Masallar anonimdir, evrensel iyilik-kötülük çatışmasını işler ve iyilerin kazanmasıyla eğitici bir işlev üstlenir. Millî ögeler ve dinî inançlar masalda yer almaz.
Fablın kimliği
Fabl, insan dışı varlıkların insan gibi konuşturulup düşündürüldüğü kısa ders öyküsüdür. Kişileştirme (teşhis) ve konuşturma (intak) sanatları türün temelini oluşturur. Olay tek bir çatışma üzerine kurulur ve metin, kıssadan hisse denen açık bir ahlak dersiyle biter. Fabl manzum da mensur da yazılabilir.
Dünya ve Türk edebiyatında zincir
Türün kaynağı Hint yazarı Beydeba'nın Kelile ve Dimne'sine dayanır. Eski Yunan'da Ezop, 17. yüzyıl Fransa'sında La Fontaine türü klasikleştirmiştir. Türk edebiyatında Şeyhî'nin Harname adlı mesnevisi fablın ilk örneği sayılır; Tanzimat döneminde Şinasi, La Fontaine çevirileriyle türü yeniden gündeme getirmiştir.
Masal ile fabl nasıl ayrılır?
İki tür de olağan dışılık taşır; ancak fablda ders metnin sonunda açıkça söylenir, masalda ise eğiticilik olayın akışına sindirilmiştir. Fablın kadrosu ağırlıkla hayvan ve bitkidir; masalın kadrosunda insanlar, devler ve periler bir aradadır.
Harname ayrıntısı
Harname aynı anda üç etikete sahiptir: Biçimi mesnevidir, işlevi hicivdir, kurgusu fabldır. Soru hangi yönü sorarsa yalnızca o etiket işaretlenmelidir; "Harname bir koşmadır" ya da "halk edebiyatı ürünüdür" gibi yargılar tuzaktır.
Önemli notlar
- Masalda zaman ve mekân bilinçli olarak belirsiz bırakılır; "evvel zaman içinde" kalıbı bu belirsizliğin dilidir.
- Binbir Gece Masalları, Doğu masal geleneğinin dünyaca tanınan derlemesidir ve çerçeve hikâye tekniğiyle kurulmuştur.
Akılda tutma ipuçları
- Masalı -miş'li kip, tekerleme ve Keloğlan üçlüsüyle kodlayabilirsin; üçü de yalnızca bu türü işaret eder.
- Fabl zincirini coğrafya sırasıyla ezberleyebilirsin: Hindistan'dan Beydeba, Yunanistan'dan Ezop, Fransa'dan La Fontaine gelir.
ÖSYM uyarıları
- "Masallar millî duyguları yansıtır" yargısı yanlıştır; masal evrenseldir, millî ve dinî ögelere yer vermez.
- Fablda dersin açıkça verilmesi türün ayırt edici özelliğidir; dersi sezdiren ama söylemeyen metin masala yaklaşır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Masalın yapı ve anlatım özelliklerini (belirsiz yer-zaman, duyulan geçmiş zaman, tekerleme) tanıma
- Masal ile fablı ayıran ölçütleri (kahraman kadrosu, açık ders) uygulama
- Fabl geleneğinin dünya ve Türk edebiyatındaki temsilcilerini eşleştirme
Kendini sına
Masal hangi kiple anlatılır?
Duyulan (öğrenilen) geçmiş zamanla, yani -miş'li kiple anlatılır.
Masalın açılış kalıbının adı nedir?
Tekerleme; masal döşeme, olay ve dilek bölümleriyle sürer.
Fablın sonundaki açık ahlak dersine ne denir?
Kıssadan hisse denir.
Fablın dayandığı iki söz sanatı hangileridir?
Teşhis (kişileştirme) ve intak (konuşturma) sanatlarıdır.
Türk edebiyatında ilk fabl örneği sayılan eser hangisidir?
Şeyhî'nin Harname adlı mesnevisidir.
Fabl türünün Hint, Yunan ve Fransız temsilcileri kimlerdir?
Beydeba (Kelile ve Dimne), Ezop ve La Fontaine'dir.