Millî Edebiyat Romanı I: Yakup Kadri ve Halide Edip

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Fecr-i Ati'de başlayıp Millî Edebiyat'a geçen, romanlarında Türk toplumunun 1908-1950 arası sosyal ve siyasal değişimini işleyen büyük romancıdır. Kiralık Konak Tanzimat sonrası kuşak çatışmasını, Nur Baba Bektaşi tekkelerindeki yozlaşmayı, Hüküm Gecesi II. Abdülhamit dönemi parti kavgalarını, Sodom ve Gomore işgal İstanbul'unu, Yaban aydın-köylü kopukluğunu anlatır; Panorama toplumsal panoramadır. Halide Edip Adıvar, İzmir'in işgaline Sultanahmet Mitingi'nde ateşli konuşmalar yapan, cephede Halide Onbaşı diye bilinen romancıdır; romancılığı üç dönemlidir: Bireysel/psikolojik (Handan, Seviyye Talip), milliyetçi/toplumsal (Yeni Turan, Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye) ve töre romanları (Sinekli Bakkal, Tatarcık). Sinekli Bakkal en ünlü eseridir; Mor Salkımlı Ev ve Türk'ün Ateşle İmtihanı anılarıdır.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Yakup Kadri, edebî hayatına Fecr-i Ati'de başlar, sonra Millî Edebiyat'a katılır ve Nev-Yunanilik akımıyla da bir dönem ilgilenir. Romanlarında Türk toplumunun 1908'den 1950'lere kadarki sosyal ve siyasal değişimini geniş bir panoramayla ele alır; realizm etkisindedir. Erenlerin Bağından ve Okun Ucundan mensur şiirleri, Bir Serencam ilk hikâye kitabıdır. Anı türünde Zoraki Diplomat (elçilik anıları), Anamın Kitabı (çocukluk), Vatan Yolunda (Kurtuluş Savaşı) ve Politikada 45 Yıl; Kadro dergisi çevresindeki fikir hareketiyle de anılır.

Halide Edip Adıvar

Halide Edip Adıvar, Millî Edebiyat'ın tanınmış ilk romancısıdır; ilk eserlerinde Servet-i Fünun izleri görülür, Balkan Savaşları'ndan etkilenerek Ziya Gökalp'in düşünceleriyle toplumsallığa yönelir. İzmir'in işgali üzerine Sultanahmet Mitingi'nde ateşli konuşmalar yapar, Kurtuluş Savaşı'nda cephelerde dolaşır ve Halide Onbaşı diye bilinir; Yunan ordusunun zulmünü tespit eden Tetkik-i Mezalim Heyeti'nde görev alır. Romancılığı üç dönemlidir: Ferdiyetçi/psikolojik (Handan, Seviyye Talip, Raik'in Annesi), milliyetçi/toplumsal (Yeni Turan, Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye, Mev'ud Hüküm) ve töre romanları (Sinekli Bakkal, Tatarcık, Sonsuz Panayır).

Halide Edip'in ünlü eserleri

Sinekli Bakkal, İngilizce yazıp sonra Türkçeye çevirdiği ve İstanbul'un bir mahallesini anlattığı en ünlü töre romanıdır. Ateşten Gömlek ve Vurun Kahpeye, Millî Mücadele'yi anlatan romanlarıdır; Vurun Kahpeye'de genç öğretmen Aliye, Anadolu'ya millî mücadele için geçer ama yanlış anlaşılır. Handan, mektup tekniğiyle yazılmış psikolojik romanıdır. Harap Mabetler hikâye ve mensur şiirlerini içerir; Mor Salkımlı Ev ve Türk'ün Ateşle İmtihanı anı kitaplarıdır, Kenan Çobanları ve Maske ve Ruh tiyatrolarıdır.

Yaban ve tezli roman

Yaban, Yakup Kadri'nin en çok tartışılan tezli romanıdır: Kurtuluş Savaşı yıllarında bir Anadolu köyüne yerleşen aydın Ahmet Celal, köylüyle bir türlü kaynaşamaz ve aydın-halk kopukluğunu acı bir dille sergiler. Roman, Türk aydınının halka yabancılığını sorgulaması bakımından dönemin en önemli tezli eserlerindendir; Halide Edip'in Ateşten Gömlek'i ile birlikte Millî Mücadele romancılığının başyapıtları sayılır.

Önemli notlar

• Yaban'daki Ahmet Celal'in köylüye yabancılığı, Cumhuriyet aydınının özeleştirisi olarak okunur; roman bir tez taşır.
• Halide Edip'in Sinekli Bakkal'ı önce İngilizce (The Clown and His Daughter) yazılıp sonra Türkçeye çevrilmiştir.

Akılda tutma ipuçları

• Yakup Kadri'yi tek konakla tut: Kiralık Konak'ta kuşaklar çatışır, Yaban'da aydın köye yabancı kalır.
• Halide Edip'in üç dönemini HAS ile kodla: Handan (bireysel), Ateşten Gömlek (milliyetçi), Sinekli Bakkal (töre).

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Yakup Kadri'nin romanlarını konularıyla (kuşak çatışması, aydın-köylü kopukluğu) tanıma
• Halide Edip'in üç dönemli romancılığını (bireysel, milliyetçi, töre) açıklama
• İki yazarın Millî Mücadele temalı eserlerini bilme