Millî Edebiyat: Hazırlayan Fikir Akımları ve Yeni Lisan
Okuma süresi yaklaşık 9 dakika
Millî Edebiyat'ın doğuşuna dört fikir akımı kaynaklık eder: Din-dil-ırk ayrımı yapmadan tüm Osmanlı vatandaşlarını bir bayrak altında toplamayı amaçlayan Osmanlıcılık; İslam uluslarını birleştirmeyi hedefleyen ve Cemaleddin Efgani'nin sistemleştirdiği İslamcılık; Batı'nın bilim ve tekniğini almayı savunan Batıcılık; ve Türk milletini esas alan Türkçülük. Akım, 1911'de Selanik'te çıkan Genç Kalemler dergisiyle başlar; Ömer Seyfettin'in yazdığı Yeni Lisan makalesi hareketin bildirgesidir. Yeni Lisan, Arapça-Farsça dil bilgisi kurallarının ve tamlamaların atılmasını, İstanbul Türkçesinin konuşma ve yazı dilinde esas alınmasını, dile yerleşmiş yabancı sözcüklerin korunmasını savunur. Bu dönemde 1905'te Çocuk Bahçesi dergisinde başlayan aruz-hece tartışması da önemlidir: Rıza Tevfik ve Mehmet Emin heceyi savunurken, Ömer Naci aruzu savunur.
Dört fikir akımı
Millî Edebiyat'ın ortaya çıkmasına kaynaklık eden fikir akımları Osmanlıcılık, İslamcılık, Batıcılık ve Türkçülüktür. Osmanlıcılık, ırk birlikteliğine dayanmadan din-dil-ırk ayrımı yapmadan tüm Osmanlı vatandaşlarını bir bayrak altında toplamayı amaçlar; Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi destekler. İslamcılık, Osmanlı içindeki İslam uluslarını bir arada tutma anlayışıdır; Cemaleddin Efgani sistemleştirir, Mehmet Akif Ersoy ve Sait Halim Paşa Sırat-ı Müstakim ve Sebilü'r-Reşad'da savunur. Batıcılık (Garpçılık), Batı'nın bilim ve tekniğini alarak ilerlemeyi savunur; Abdullah Cevdet ve Celal Nuri, İçtihat dergisinde destekler. Türkçülük ise Türk milletini ve kültürünü esas alır.
Türkçülüğe giden yol
Türkçülük fikri birden doğmaz. 16. yüzyılda Edirneli Nazmi ve Tatavlalı Mahremi Türk-i Basit akımıyla geçici bir sadeleşme başlatır. Şinasi, Namık Kemal ve Ziya Paşa milliyetçiliği Osmanlı milliyetçiliği olarak yorumlar; Şinasi sade dil üzerinde durur, Namık Kemal Lisan-ı Osmaninin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazat-ı Şamildir'de Arap-Fars boyunduruğundan kurtulmayı ister, Ahmet Vefik Paşa Lehçe-i Osmani'de Türkçeyi bağımsız bir dil kabul eder. Bu çalışmalar Osmanlı'yı kurtarma çabalarıdır.
Genç Kalemler ve Yeni Lisan
Selanik'te çıkan Genç Kalemler dergisiyle edebiyatta milliyetçilik akımı başlar; başta Ömer Seyfettin olmak üzere genç sanatçılar, edebiyatın İran ve Fransa taklitçiliğinden kurtulup öze dönmesi gerektiğini savunur. Ömer Seyfettin'in Yeni Lisan makalesi hareketin bildirgesidir; Eski lisan hastadır, hastalıkları içindeki lüzumsuz ve ecnebi kaideleridir der.
Yeni Lisan'ın ilkeleri
Yeni Lisan makalesinin başlıca ilkeleri şunlardır: Arapça-Farsça dil bilgisi kuralları dilden kaldırılmalı, Türkçe gramer esas alınmalı ve bu kurallarla yapılan tamlamalar kullanılmamalıdır. Arapça-Farsça sözcükler Türkçe söyleyişe göre yazılmalı, konuşma ve yazı dilinde İstanbul Türkçesi esas alınmalıdır. Dile yerleşmiş yabancı kelimeler kullanılmaya devam edilebilir; diğer Türk lehçelerinden ve Batı dillerinden kelime alınmamalı, millî bir dil bilinci geliştirilmelidir. Ömer Seyfettin sadeleşmeyi savunur ama tasfiyeci değildir: Eski Türkçeden ölü kelimeler diriltilmeyecek, gramer Türkçeleşecektir.
Aruz-hece tartışması
1905'te Selanik'te Çocuk Bahçesi dergisinde başlayan aruz-hece tartışması dönemin önemli bir tartışmasıdır. Rıza Tevfik Bölükbaşı ve Mehmet Emin heceyi savunur: Rıza Tevfik, Mehmet Emin'e Evzan-ı Şiiriyemize Dair adlı açık mektubu yazarak heceyle yazdığı şiirleri över ve hecenin Türk hissiyatını birleştirdiğini söyler. Ömer Naci ise aruzu savunur ve hecenin ahenksizliğinden söz eder. Millî Edebiyat döneminde şiir biraz daha serbest bırakılır; hece ölçüsü kullanılmakla beraber bazen bireysellik de görülür.
Dönem kapanı
Genç Kalemler-Ömer Seyfettin-Selanik üçlüsü çıkmış soruda milliyetçilik akımının başlangıcı tarifiyle gelir. Osmanlıcılık-İslamcılık-Batıcılık-Türkçülük akımlarının temsilcileri karıştırılır: İslamcılık Mehmet Akif, Batıcılık Abdullah Cevdet, Türkçülük Ziya Gökalp'le eşleşir. Yeni Lisan'ı tasfiyecilikle karıştıran seçenekler yanlıştır; Ömer Seyfettin ölü kelimeleri diriltmeyi reddeder.
Önemli notlar
- Genç Kalemler dergisi önce Hüsn ve Şiir adını taşırken, Ali Canip'in önerisiyle Genç Kalemler adını almıştır.
- Ziya Gökalp'in Turancılık düşüncesi üç safhalıdır: Türkçülük (Türkiye Türkleri), Oğuzculuk/Türkmencilik ve Turancılık; uzak idealden yakın ideale doğru daralır.
Akılda tutma ipuçları
- Dört akımı BOİT ile tut: Batıcılık, Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük.
- Yeni Lisan'ı tek cümlede özetle: Arapça-Farsça gramer atılır, İstanbul Türkçesi esas alınır, yerleşmiş kelimeler korunur.
ÖSYM uyarıları
- "Yeni Lisan bütün yabancı kelimeleri dilden atmayı savunur" yargısı yanlıştır; dile yerleşmiş kelimeler korunur, bu tasfiyecilik değildir.
- Millî Edebiyat'ı Genç Kalemler yerine Servet-i Fünun ile başlatan seçenekler yanlıştır; hareket Genç Kalemler ile başlar.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Millî Edebiyat'ı hazırlayan dört fikir akımını (Osmanlıcılık, İslamcılık, Batıcılık, Türkçülük) ayırt etme
- Yeni Lisan makalesinin ilkelerini ve Genç Kalemler dergisinin önemini açıklama
- Aruz-hece tartışmasını taraflarıyla bilme
Kendini sına
Millî Edebiyat'a kaynaklık eden dört fikir akımı nedir?
Osmanlıcılık, İslamcılık, Batıcılık ve Türkçülük.
Millî Edebiyat hangi dergiyle, nerede başlar?
Selanik'te çıkan Genç Kalemler dergisiyle başlar.
Yeni Lisan makalesini kim yazmıştır?
Ömer Seyfettin yazmıştır; hareketin bildirgesidir.
Yeni Lisan hangi Türkçeyi esas alır?
İstanbul Türkçesini konuşma ve yazı dilinde esas alır.
İslamcılığı kim sistemleştirmiştir?
Cemaleddin Efgani sistemleştirmiştir.
Aruz-hece tartışmasında heceyi ve aruzu kimler savunur?
Heceyi Rıza Tevfik ve Mehmet Emin, aruzu Ömer Naci savunur.
Konuyla ilgili eserler
- Yeni LisanÖmer Seyfettin