Yazılı Dönem ve Orhun Yazıtları
Okuma süresi yaklaşık 7 dakika
Yazılı dönem, 8. yüzyılda dikilen Köktürk (Orhun) Yazıtları ile başlar. Daha eski olan Yenisey Yazıtları, gelişmiş bir cümle yapısı taşımadığı için ilk yazılı belge sayılmaz. Tonyukuk Yazıtı anı niteliğindedir ve ilk Türk tarihçisi sayılan Tonyukuk'un ağzından yazılmıştır; Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında Bilge Kağan konuşur, taşa kazıyan ise Yollug Tigin'dir. Yazıtlar 1889'da Yadrintsev tarafından bulunmuş, 1893'te Danimarkalı Thomsen tarafından Radloff'un yardımıyla çözülmüştür. Söylev, tarih ve anı türlerinin ilk örnekleri kabul edilen bu bengü taşlar, arı bir Türkçenin ve devlet-millet hesaplaşmasının anıtıdır.
Yenisey'den Orhun'a
Türklere ait Çoyr ve Yenisey yazıtları Orhun taşlarından daha eskidir; Yenisey Yazıtları 6. yüzyıldan kalmadır ve Kırgızlara ait olduğu düşünülür. Buna karşın bu taşlar, gelişmiş bir cümle yapısı taşımadığı ve yazınsal değeri zayıf olduğu için ilk yazılı belge kabul edilmez. Bu ünvan, 8. yüzyılda dikilen Köktürk (Orhun) Yazıtları'nındır. Yenisey Yazıtları'nı bilim dünyasına tanıtan isim Strahlenberg'dir.
Üç yazıt, üç kimlik
Tonyukuk Yazıtı, vezir Tonyukuk'un kendi ağzından yazdırdığı iki taştan oluşur; anı özelliği taşır ve sahibi ilk Türk tarihçisi sayılır, üslubu ötekilerden daha ciddidir. Kül Tigin Yazıtı, kahraman şehzadenin yiğitliklerini anlatır; hitap eden Bilge Kağan, metni taşa kazıyan Yollug Tigin'dir ve sanatkârane üslubuyla Türk edebiyatının bu nitelikteki ilk eseri sayılır. Bilge Kağan Yazıtı'nda kağan milletine hesap verir ve halkı Çin'e karşı uyanık olmaya çağırır.
Bulunuş ve çözümleniş
Yazıtlar bugünkü Moğolistan'da, Orhun ve Selenga ırmakları çevresindedir. Taşları 1889'da Rus araştırmacı Yadrintsev bulur. Yazıyı 1893'te Danimarkalı bilgin Wilhelm Thomsen, Radloff'un yardımıyla çözer; yazıtları yayımlayıp dünyaya tanıtan ise Radloff olur. On üçüncü yüzyılda tarihçi Cüveyni de Tarih-i Cihangüşa adlı eserinde bu taşlardan söz etmiştir.
Yazıtların taşıdığı ilkler
Orhun Yazıtları Türk adının geçtiği ilk Türkçe metindir ve tarih, anı ile söylev türlerinin ilk örneklerini barındırır. Atasözleri ilk kez bu taşlarda kullanılır; yuğ törenlerinden söz eden ilk eser de yine bu yazıtlardır. Metinler siyasetname özelliği gösterir: Devlet yönetme deneyimi, millete öğütlerle aktarılır. Sonsuzluk taşı anlamında bengü taş diye anılan yazıtlar, 38 harfli Köktürk alfabesiyle yazılmıştır; Hoytu Tamir yazıtları, bu yazının boya ile kayalara da işlendiğini kanıtlar.
Dil ve içerik
Yazıtların dili yabancı etkilerden uzak, işlenmiş ve söz dağarcığı geniş bir Türkçedir. İçerikte İkinci Köktürk Devleti'nin kuruluşu, Çin ile savaşlar, milletin geçmişte yaptığı hatalar ve bağımsızlık sevgisi anlatılır. Aç, çıplak ve perişan bir milleti kağan olarak devraldığını söyleyen Bilge Kağan'ın sesi, metne hem tarihsel hem edebî bir derinlik verir.
İsim tuzakları
Çözen ile yayımlayan karıştırılır: Thomsen çözmüş, Radloff yayımlayıp tanıtmıştır. Yazan ile konuşan da karıştırılır: Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında konuşan Bilge Kağan, taşa kazıyan Yollug Tigin'dir. Tonyukuk Yazıtı'nı Bilge Kağan'a bağlayan seçenekler yanlıştır; o yazıt Tonyukuk'un kendi eseridir.
Önemli notlar
- Kaynak, Köktürk alfabesinin harf sayısını bir yerde 38, alfabe tablosunda 34 olarak verir; yaygın kabul 38 harftir ve dört ünlü işareti içerir.
- Yazıtlarda kullanılan yazı, runik yazı olarak da adlandırılır; sağdan sola okunur.
Akılda tutma ipuçları
- Üç yazıtı üç rolle kodlayabilirsin: Tonyukuk anılarını yazan vezir, Kül Tigin ağıtla anılan kahraman, Bilge Kağan hesap veren devlet adamıdır.
- Çözüm ekibini T-R ikilisiyle tutabilirsin: Thomsen çözer, Radloff yayar; ikisi de 1893 dolayında sahnededir.
ÖSYM uyarıları
- "İlk yazılı ürünler Yenisey Yazıtları'dır" yargısı tuzaktır; Yenisey taşları daha eski olsa da yazınsal değeri zayıf olduğundan ilk yazılı belge Orhun Yazıtları kabul edilir.
- Yazıtların dili için "Arapça ve Farsça etkisi görülür" demek yanlıştır; metinler arı Türkçenin anıtıdır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Üç yazıtı (Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan) içerik ve üslup ölçütleriyle ayırt etme
- Yazıtların bulunuş ve çözümleniş sürecindeki adları (Yadrintsev, Thomsen, Radloff) eşleştirme
- Orhun Yazıtları'nın taşıdığı ilkleri sıralama
Kendini sına
Yazılı dönem hangi eserle ve ne zaman başlar?
Sekizinci yüzyılda dikilen Köktürk (Orhun) Yazıtları ile başlar.
Orhun Yazıtları'nı kim bulmuş, kim çözmüştür?
1889'da Yadrintsev bulmuş, 1893'te Thomsen (Radloff'un yardımıyla) çözmüştür.
Tonyukuk Yazıtı'nın özelliği nedir?
Tonyukuk'un kendi yazdırdığı anı niteliğindeki yazıttır; sahibi ilk Türk tarihçisi sayılır.
Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını taşa kazıyan kimdir?
Yollug Tigin'dir; konuşan ise Bilge Kağan'dır.
Orhun Yazıtları hangi türlerin ilk örneğidir?
Tarih, anı ve söylev türlerinin ilk örnekleridir; siyasetname özelliği de taşır.
Yenisey Yazıtları neden ilk yazılı belge sayılmaz?
Gelişmiş bir cümle yapısı olmadığı ve yazınsal değeri zayıf olduğu için sayılmaz.
Bengü taş ne demektir?
Sonsuzluk taşı demektir; Orhun Yazıtları bu adla anılır.