Sözlü Dönem: Koşuk, Sagu, Sav
Okuma süresi yaklaşık 7 dakika
Sözlü dönem, yazının kullanılmadığı destan çağıdır. Dönemi üç tören besler: Av törenlerine sığır, kurban ve ziyafet törenlerine şölen, yas törenlerine yuğ denir. Şaman, kam, baksı ve ozan adı verilen din adamları bu törenlerde kopuz eşliğinde şiir söyler. Aşk, yiğitlik ve doğa konulu koşuk halk edebiyatında koşmaya; ölüm acısını anlatan sagu ağıta ve mersiyeye; atasözü demek olan sav bugünkü atasözlerine kaynaklık eder. Ürünler hece ölçüsüyle, dörtlüklerle ve çoğunlukla yarım uyakla söylenir; ilk örnekleri Divanü Lügati't-Türk'te yer alır.
Dönemi besleyen üç tören
Sözlü edebiyat, toplumun ortak yaşantısını kuran törenlerde doğar. Sığır, sürek avlarının; şölen, kurban ve ziyafetlerin; yuğ ise ölülerin ardından tutulan yasın törenidir. Yuğ törenlerinde ölünün ruhunu uğurlamak, kötü ruhları uzaklaştırmak ve hastaları sağaltmak gibi görevleri kam, baksı, şaman ve ozan adlı din adamları üstlenir; bu kişiler kendilerinden geçerek kopuz eşliğinde şiirler söyler ve Türk halk şiirinin ilk örneklerini verir.
Koşuk
Koşuk, sığır ve şölen törenlerinde ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirdir. Aşk, yiğitlik, doğa ve at sevgisi başlıca konularıdır. Genellikle yedili ve on birli hece ölçüsüyle, dörtlükler hâlinde ve yarım uyakla kurulur; uyak düzeni aaab, cccb biçiminde ilerler. Koşuğun çizgisi halk edebiyatında koşmayla, divan edebiyatında gazelle sürer. Bilinen ilk örnekleri Divanü Lügati't-Türk'tedir.
Sagu
Sagu, yuğ adı verilen cenaze törenlerinde söylenen yas şiiridir. Ölüm acısını, ölen kişinin yiğitliğini ve erdemlerini dile getirir. Dörtlüklerle ve yarım uyakla söylenir. Bu gelenek halk edebiyatında ağıt, divan edebiyatında mersiye adıyla devam eder. En ünlü örnek, İskit hükümdarı Alp Er Tunga'nın ölümü üzerine yakılan ve Divanü Lügati't-Türk'te korunan Alp Er Tunga sagusudur.
Sav
Sav, İslamiyet öncesi dönemin atasözüdür. Az sözle derin deneyimleri aktaran bu kalıplar, ilk kez Orhun Yazıtları'nda görülür; en güzel örnekleri ise Divanü Lügati't-Türk'te toplanır. Aç ne yemez, tok ne demez ile Tembele bulut yük olur sözleri, savın günümüz atasözleriyle kesintisiz bağını gösterir.
Ortak biçim kimliği
Sözlü ürünlerin ortak kimliği şöyle özetlenir: Nazım birimi dörtlük, ölçü hece ölçüsü, uyak ağırlıkla yarım uyak ve rediftir. Konular doğa ve hayvan sevgisi, ata ve silaha bağlılık, avcılık ve savaştır. Döneme ilişkin bilgiler için başta Çin kaynakları olmak üzere Moğol ve Arap kaynaklarından yararlanılır.
Tören-ürün zinciri
Sınav, tören ile ürünü çaprazlar: Koşuk sığır ve şölen törenlerinin, sagu yalnızca yuğ töreninin ürünüdür. Saguyu şölene, koşuğu yuğa bağlayan seçenekler tuzaktır. Devam zincirini de karıştırmamak gerekir: Koşuk koşmaya ve gazele, sagu ağıta ve mersiyeye evrilir.
Önemli notlar
- Dönemin şiirinde kurgan mezarı, balbal mezar taşını, uçmak cenneti, tamu cehennemi, otağ büyük çadırı, kımız mayalanmış at sütünü karşılar; bu küçük sözlük paragraf sorularında işe yarar.
- Sözlü ürünler yüzyıllar sonra Kaşgarlı Mahmud'un derlemesiyle yazıya geçtiği için ilk örnekler Divanü Lügati't-Türk'te korunur.
Akılda tutma ipuçları
- Üç töreni av-yemek-yas üçlüsüyle sıralayabilirsin: Sığır avı, şölen yemeği, yuğ yası karşılar; koşuk ilk ikisinde, sagu yalnız üçüncüsünde söylenir.
- Devam zincirini KAM kısaltmasıyla tutabilirsin: Koşuk koşmaya, Ağıt saguya, Mersiye yine saguya bağlanır.
ÖSYM uyarıları
- "Koşuk yuğ törenlerinde söylenir" yargısı yanlıştır; yuğun ürünü sagudur.
- Sav ile sagu ses benzerliğiyle karıştırılır: Sav atasözü, sagu yas şiiridir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Sözlü dönemi besleyen üç töreni (sığır, şölen, yuğ) ürünlerle eşleştirme
- Koşuk, sagu ve savın biçim ve içerik özelliklerini ayırt etme
- Sözlü dönem ürünlerinin halk ve divan edebiyatındaki devamlarını kurma
Kendini sına
Sözlü dönemi besleyen üç tören nedir?
Av töreni sığır, kurban-ziyafet töreni şölen, yas töreni yuğdur.
Koşuk hangi törenlerde, neyle söylenir?
Sığır ve şölen törenlerinde, kopuz eşliğinde söylenir.
Sagunun halk ve divan edebiyatındaki devamı nedir?
Halk edebiyatında ağıt, divan edebiyatında mersiyedir.
Sav nedir?
İslamiyet öncesi dönemin atasözüdür.
Alp Er Tunga sagusu hangi eserde yer alır?
Divanü Lügati't-Türk'te yer alır.
Sözlü dönem ürünlerinin ortak biçim özellikleri nedir?
Dörtlük birimi, hece ölçüsü ve ağırlıkla yarım uyak kullanılır.
Dönem hakkında bilgi veren başlıca kaynaklar hangileridir?
Başta Çin kaynakları olmak üzere Moğol ve Arap kaynaklarıdır.