Şiir Türleri: Lirikten Dramatiğe
Okuma süresi yaklaşık 6 dakika
İçeriğe göre altı ana şiir türü vardır: kişisel duyguları anlatan lirik, kahramanlığı işleyen epik, bilgi veren didaktik, eleştiren satirik, doğa ve çoban yaşamını anlatan pastoral, tiyatroda kullanılan dramatik şiir. Tema şiirin yansıttığı asıl soyut duygu, konu ise onun kişi-zaman-olayla somutlaşmış hâlidir.
Lirik ve Epik
Lirik şiir aşk, özlem, sevgi gibi içten duyguları coşkuyla anlatır; adını Yunan çalgısı lirden alır. Epik şiir savaş, yiğitlik ve kahramanlık konularını işler; destanlar bu türün ilk örnekleridir ve dünyadaki kaynağı Homeros'un İlyada ile Odysseia'sıdır.
Didaktik ve Satirik
Didaktik şiir öğretmeyi amaçlar; manzum hikâyeler ve fabllar bu türdendir, ilk örnekleri Hesiodos'un İşler ve Günler'ine dek uzanır. Satirik şiir kişi ve toplum aksaklıklarını alaylı biçimde eleştirir; divan şiirindeki adı hiciv (Nef'i, Siham-ı Kaza; Şeyhî, Harname), halk şiirindeki adı taşlamadır.
Pastoral ve Dramatik
Pastoral şiir doğa güzelliklerini ve çoban yaşamını anlatır; tek şairin ağzından söylenirse idil, iki çobanın karşılıklı konuşmasıysa eglog adını alır. Türk şiirindeki ilk örneği Abdülhak Hamit'in Sahra'sıdır. Dramatik şiir acıklı ve korkunç olayları sahne diliyle anlatır; manzum tiyatro bu kapsamda düşünülür.
Tema ≠ Konu
Tema, şiirin yansıttığı asıl duygudur ve soyuttur (sevgi, ölüm, hasret). Konu, temanın kişi-zaman-mekânla somutlaşmış biçimidir (anne sevgisi). Soruda "asıl duygu" deniyorsa tema aranmaktadır.
Şiir ve manzume
Her şiir nazımdır ama her nazım şiir değildir: manzume ölçülü-uyaklı olsa da sanat kaygısı taşımaz, dil göndergesel işlevdedir; şiirde ise imge ve şiirsel işlev öne çıkar. İmge, duygu ve hayali daha canlı anlatmak için sözcükler arasında yeni ilişkiler kurmaktır.
Önemli notlar
- Divan hicvi ile halk taşlaması, satirik şiirin gelenek içindeki adlarıdır; mersiye-sagu-ağıt üçlüsü de lirik türün ölüm koludur.
- Didaktik şiirde duygu değil öğreticilik esastır; Tevfik Fikret'in çocuklar için yazdığı Şermin bu anlayıştadır.
Akılda tutma ipuçları
- Türleri tek kelimelik karşılıklarıyla kodlayabilirsin: lirik duyguyu, epik savaşı, didaktik dersi, satirik yergiyi, pastoral kırı, dramatik sahneyi anlatır.
- Pastoralin alt türlerini şöyle ayır: idil tek şairin ağzından söylenir, eglog iki çobanın karşılıklı konuşmasıdır.
ÖSYM uyarıları
- "Nazım türü bakımından güzellemedir" gibi ifadeler, tür-şekil ayrımını sınar: güzelleme türdür, biçimi koşmadır.
- Kahramanlık içerikli her parça epiktir; şair halk şairi olsa da (koçaklama) tür sorulursa cevap epik/koçaklama eşleşmesidir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Verilen parçanın şiir türünü belirleme
- Tema ile konuyu ayırt etme
- Türlerin divan/halk karşılıklarını eşleştirme (hiciv-taşlama, mersiye-ağıt)
Kendini sına
Kişisel duyguları coşkuyla anlatan tür?
Lirik şiir — adı Yunan çalgısı lirden gelir.
Savaş ve kahramanlık şiiri?
Epik (hamasi/destani) şiir.
Bilgi vermeyi amaçlayan tür?
Didaktik şiir; fabllar ve manzum hikâyeler bu türdendir.
Satirik şiirin divan ve halk karşılıkları?
Divanda hiciv, halkta taşlama.
Pastoralin iki alt türü?
İdil (tek ağızdan) ve eglog (iki çobanın söyleşisi).
Türk edebiyatının ilk pastoral şiiri?
Sahra — Abdülhak Hamit Tarhan.