Uygur Edebiyatı ve Türklerin Alfabeleri
Okuma süresi yaklaşık 8 dakika
Uygurlar; Maniheizm, Budizm ve Hristiyanlığın Nasturi mezhebini benimseyip yerleşik hayata geçmiş, kâğıt yapımını Çinlilerden öğrenerek çeviri merkezli dinî bir edebiyat kurmuştur. Adı bilinen ilk Türk şairi bu dönemin sanatçısı Aprınçur Tigin'dir. Fal kitabı Irk Bitig, Budizm'in temellerini anlatan Altun Yaruk, sekiz bölümlük Sekiz Yükmek, ilk astronomi metni sayılan Yitiken Sudur, masala en çok yaklaşan Prens Kalyanamkara ve Papamkara ile ilk tiyatro metni kabul edilen Maitrisimit dönemin başlıca eserleridir. Türkler tarih boyunca Göktürk, Uygur, Arap, Kiril ve Latin alfabelerini kullanmıştır.
Yerleşik hayat, çeviri edebiyatı
Uygurlar göçebe yaşamı bırakıp şehir hayatına, ticarete ve tarıma geçer; kâğıt yapımını Çinlilerden öğrenip Araplara öğretirler. Budizm'in canlı öldürmeyi ve et yemeyi yasaklamasıyla avcılık ve savaşçılık zayıflar. Edebiyat, Çince, Toharca, Tibetçe, Sanskritçe ve Soğdcadan yapılan çevirilere dayanan dinî bir kimlik kazanır. Adı bilinen ilk Türk şairi, bu dönemde yaşayan Aprınçur Tigin'dir.
Dönemin eserleri
Irk Bitig, fal kitabı anlamına gelir ve 65 paragrafta 65 fal içerir. Altun Yaruk, giriş ve on bölümden oluşur; Budizm'in yani Burkancılığın temellerini anlatır ve içinde Şehzade ile Aç Pars, Dantipali Beg ve Çaştani Beg hikâyeleri yer alır. Sekiz Yükmek, Çinceden çevrilen sekiz bölümlük bir metindir ve pratik dinî bilgiler verir. Yitiken Sudur, büyü metnidir ve Türklere ait ilk astronomi metni sayılır. Kuanşi İm Pusar, ses işiten ilah anlamındadır ve darda kalanlara yetişen Burkan adayını anlatır.
Kalyanamkara ve Maitrisimit
Prens Kalyanamkara ve Papamkara, Tibetçedeki Bilge ve Aptal masalının bir bölümüdür ve masal türüne en çok yaklaşan Uygur eseridir: İyi kalpli prensin değerli bir mücevher için çıktığı yolculuğu ve kötü kalpli kardeşinin ihanetini anlatır. Maitrisimit ise gelecekte gökten inerek insanları Nirvana'ya ulaştıracak Burkan Maitreya'nın hayatını konu alır ve Türklere ait ilk tiyatro metni kabul edilir.
Türklerin kullandığı alfabeler
Göktürk alfabesi Türklerin kullandığı ilk alfabedir; Orhun Yazıtları bu yazıyla dikilmiştir. Soğd kökenli Uygur alfabesi 8. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar Doğu Türkistan'da kullanılmış; Altun Yaruk, Sekiz Yükmek ve Kalyanamkara bu yazıyla yazılmıştır. İslamiyet'in kabulüyle 9. yüzyılda geçilen Arap alfabesi 1928 Harf İnkılabı'na kadar sürmüş; Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk ve Atabetü'l-Hakayık bu alfabeyle kaleme alınmıştır. Sovyet egemenliğindeki Türk toplulukları Kiril alfabesini kullanmış, Türkiye 1928'de 29 harfli Latin alfabesine geçmiştir; Latin yazısı bugün Türk devletleri arasında en yaygın alfabedir.
Eser-içerik kapanı
Sınav, eserleri içerikleriyle çaprazlar: Fal denince Irk Bitig, tiyatro denince Maitrisimit, masal denince Kalyanamkara, astronomi denince Yitiken Sudur akla gelmelidir. Kalyanamkara'yı fal kitabı, Irk Bitig'i masal gösteren seçenekler tuzaktır. Alfabe sorularında da Kutadgu Bilig'i Uygur alfabesine bağlayan seçeneklere dikkat edilmelidir; eser Arap alfabesiyle yazılmıştır ancak Uygur harfli nüshası da vardır.
Önemli notlar
- Göçebe Köktürk toplumu ile yerleşik Uygur toplumu karşılaştırması sınavın sevdiği bir çerçevedir: Avcılık ve savaşçılık Köktürklerde diri, Uygurlarda zayıftır.
- Arjuna Yiğit ile Hidimba Dev, Fedakâr Maymun ve Sundari Kız da dönemin çeviri hikâyeleri arasında sayılır.
Akılda tutma ipuçları
- Eserleri işlevle kodlayabilirsin: Irk Bitig falcı, Maitrisimit oyuncu, Kalyanamkara masalcı, Yitiken Sudur gökbilimci, Altun Yaruk vaizdir.
- Alfabe sırasını GUAKL dizisiyle tutabilirsin: Göktürk, Uygur, Arap, Kiril, Latin sıralaması kronolojiyi verir.
ÖSYM uyarıları
- "Adı bilinen ilk Türk şairi Yollug Tigin'dir" yargısı yanlıştır; Yollug Tigin yazıcıdır, adı bilinen ilk şair Aprınçur Tigin'dir.
- Uygur alfabesinin Arap kökenli olduğu söylenirse yanlıştır; Uygur yazısı Soğd kökenlidir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Uygur dönemi eserlerini (Altun Yaruk, Irk Bitig, Sekiz Yükmek, Kalyanamkara, Maitrisimit) içerikleriyle eşleştirme
- Uygur toplumunun yerleşik yaşama geçişinin edebiyata etkisini açıklama
- Türklerin kullandığı beş alfabeyi kronolojik sıraya koyup eserlerle ilişkilendirme
Kendini sına
Adı bilinen ilk Türk şairi kimdir?
Uygur dönemi şairi Aprınçur Tigin'dir.
Irk Bitig nedir?
Fal kitabı anlamına gelen, 65 paragraf ve 65 fal içeren Uygur eseridir.
Türklere ait ilk tiyatro metni sayılan eser hangisidir?
Gelecekteki Burkan Maitreya'yı anlatan Maitrisimit'tir.
Masal türüne en çok yaklaşan Uygur eseri hangisidir?
Prens Kalyanamkara ve Papamkara'dır.
Altun Yaruk neyi anlatır?
Giriş ve on bölümde Budizm'in (Burkancılığın) temellerini anlatır.
Türklerin kullandığı ilk alfabe hangisidir?
Orhun Yazıtları'nın yazıldığı Göktürk alfabesidir.
Uygur alfabesi hangi kökenden gelir?
Soğd kökenlidir; 8-15. yüzyıllar arasında kullanılmıştır.
Türklere ait ilk astronomi metni hangisidir?
Büyü metni olan Yitiken Sudur'dur.
Konuyla ilgili eserler
- Altun YarukAnonim (Geçiş Dönemi)
- Irk BitigAnonim (Geçiş Dönemi)
- Sekiz YükmekAnonim (Geçiş Dönemi)
- Prens Kalyanamkara ve PapamkaraAnonim (Uygur Dönemi)
- MaitrisimitAnonim (Uygur Dönemi)