Geçiş Dönemi ve Kutadgu Bilig
Okuma süresi yaklaşık 8 dakika
Türkler 10. yüzyılda kitleler hâlinde İslamiyet'i kabul eder; 11 ve 12. yüzyıllarda verilen ilk İslami eserler geçiş dönemini oluşturur. Dönemin kimliği ikiliktir: Dörtlüğün yanına beyit, hecenin yanına aruz, yarım kafiyenin yanına tam ve zengin kafiye gelir; eserler Hakaniye (Karahanlı) Türkçesiyle yazılır. Dönemin ilk eseri Kutadgu Bilig'dir: Yusuf Has Hâcib'in 1069-1071 yılları arasında yazıp Tavgaç Uluğ Buğra Han'a sunduğu, mutluluk veren bilgi anlamındaki bu 6645 beyitlik alegorik mesnevi; adaleti Kün Togdı, mutluluğu Ay Toldı, aklı Ögdülmiş, akıbeti Odgurmış üzerinden anlatır ve Türk edebiyatının ilk mesnevisi ile ilk siyasetnamesi kabul edilir.
İkiliğin dönemi
İslamiyet öncesi anlayıştan İslami anlayışa geçilirken edebiyatta bir ikilik doğar: Nazım biriminde dörtlük ile beyit, ölçüde hece ile aruz, kafiyede yarım ile tam ve zengin kafiye yan yana yaşar. Öz Türkçenin yanında Arapça ve Farsça sözcükler hızla artar; dil, Hakaniye Lehçesi de denen Karahanlı Türkçesidir. Uygur alfabesinin yanında Arap alfabesi kullanılmaya başlar; içerikte İslam felsefesi ve tasavvuf öne çıkar.
Kutadgu Bilig: kimlik kartı
Eserin yazarı Balasagunlu Yusuf Has Hâcib'dir. Yazımına Balasagun'da başlanan eser on sekiz ayda tamamlanmış (1069-1071) ve Kâşgar hükümdarı Tavgaç Uluğ Buğra Kara Han'a sunulmuştur. Adı mutluluk veren bilgi anlamına gelir; amacı insanlara iki dünyada da mutlu olmanın yolunu göstermektir. Mesnevi biçimindeki eser 6645 beyittir; araya mani tarzında uyaklanmış 173 dörtlük serpiştirilmiştir. Vezni, Şehname vezni olarak bilinen feûlün feûlün feûlün feûl kalıbıdır. Viyana, Fergana ve Kahire olmak üzere üç nüshası vardır.
Dört kişi, dört kavram
Kutadgu Bilig alegorik bir eserdir; dört kavram dört kişiyle temsil edilir. Hükümdar Kün Togdı adaleti, vezir Ay Toldı mutluluğu, vezirin oğlu Ögdülmiş aklı, vezirin kardeşi Odgurmış akıbeti karşılar. Odgurmış, hakanın görev tekliflerini sürekli geri çevirir; onun temsil ettiği akıbet, dünyanın sonunu düşünerek yaşamayı öğütler. Kişiler arasındaki konuşmalar, ideal devleti ve ideal insanı çizer.
Eserin taşıdığı ilkler
Kutadgu Bilig, İslam kültürü etkisindeki ilk Türkçe eserdir. Türk edebiyatının ilk mesnevisi, ilk siyasetnamesi ve ilk didaktik eseri kabul edilir. Kaynağa göre Türk edebiyatındaki ilk kaside örneği ile ilk tevhid, ilk münacat ve ilk nat da bu eserin içindedir. Bu ilkler zinciri, eseri sınavın en verimli konularından biri yapar.
İsim ve kavram kapanı
Dört kişinin temsilleri çaprazlanarak sorulur: Kün Togdı hükümdar ve adalettir, Ay Toldı vezir ve mutluluktur; ikisini takas eden seçenekler tuzaktır. "Dili yoğun Arapça ve Farsça sözcüklerle örülüdür" yargısı da yanlıştır; eser Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır ve yabancı söz oranı divan şiirine göre düşüktür.
Önemli notlar
- Eserde hem beyit hem dörtlük, hem aruz kullanımı geçiş döneminin ikili kimliğini tek eserde gösterir.
- Has Hâcib ünvanı, sarayda kabul işlerini yöneten baş mabeyinciyi karşılar; hükümdar bu ünvanı esere karşılık Yusuf'a vermiştir.
Akılda tutma ipuçları
- Dört kişiyi gökyüzüyle kodlayabilirsin: Kün güneştir ve adalet gibi herkese doğar; Ay dolunaydır ve mutluluk gibi dolup eksilir.
- Tarihleri köprüyle tutabilirsin: 1069-1071 aralığı, Malazgirt'ten (1071) hemen önceki üç yıllık köprüdür.
ÖSYM uyarıları
- "Kutadgu Bilig hece ölçüsüyle yazılmıştır" yargısı yanlıştır; eser aruzun Şehname kalıbıyla yazılmış, içine hece ile söylenmiş dörtlükler serpiştirilmiştir.
- Eserin sunulduğu kişi Abbasi halifesi değildir; halifeye sunulan eser Divanü Lügati't-Türk'tür, Kutadgu Bilig Tavgaç Uluğ Buğra Han'a sunulmuştur.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Geçiş döneminin ikili yapısını (dörtlük-beyit, hece-aruz, yarım-tam kafiye) örneklerle açıklama
- Kutadgu Bilig'in dört alegorik kişisini temsil ettikleri kavramlarla eşleştirme
- Kutadgu Bilig'in taşıdığı ilkleri ve biçim özelliklerini sıralama
Kendini sına
Kutadgu Bilig'in yazarı ve sunulduğu kişi kimdir?
Yusuf Has Hâcib yazmış, Tavgaç Uluğ Buğra Kara Han'a sunmuştur.
Kutadgu Bilig ne anlama gelir?
Mutluluk veren bilgi anlamına gelir.
Eserdeki dört kişi ve temsilleri nedir?
Kün Togdı adalet, Ay Toldı mutluluk, Ögdülmiş akıl, Odgurmış akıbettir.
Kutadgu Bilig'in nazım şekli, vezni ve hacmi nedir?
Mesnevidir; Şehname vezniyle yazılmış 6645 beyit ve 173 dörtlükten oluşur.
Eserin üç nüshası nerelerdedir?
Viyana, Fergana ve Kahire nüshalarıdır.
Geçiş döneminin dil özelliği nedir?
Hakaniye (Karahanlı) Türkçesi kullanılır; Arapça-Farsça sözcükler artmaya başlar.
Kutadgu Bilig hangi ilkleri taşır?
İlk mesnevi, ilk siyasetname, ilk didaktik eser ve İslami dönemin ilk eseridir.
Konuyla ilgili eserler
- Kutadgu BiligYusuf Has Hâcib