Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık, Divan-ı Hikmet
Okuma süresi yaklaşık 9 dakika
Divanü Lügati't-Türk, Kaşgarlı Mahmud'un 1077'de tamamlayıp Abbasi halifesine sunduğu, Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapçayla atbaşı yürüdüğünü göstermek amacıyla yazılmış ansiklopedik sözlüktür; Türkçenin ilk sözlüğü, ilk grameri, ilk antolojisi ve ilk folklor kitabıdır, içinde ilk Türk dünyası haritası bulunur. Atabetü'l-Hakayık, Edip Ahmet Yükneki'nin 12. yüzyılda yazdığı, hakikatlerin eşiği anlamına gelen manzum bir ahlak ve öğüt kitabıdır; giriş bölümü beyitlerle, asıl bölümü dörtlüklerle kurulur. Divan-ı Hikmet ise ilk Türk mutasavvıfı Ahmet Yesevi'nin din ve tasavvuf konulu şiirlerinin yani hikmetlerinin toplandığı eserdir; hikmetler koşma biçiminde, hece ölçüsüyle ve sade bir dille söylenmiştir.
Divanü Lügati't-Türk: Türkçenin hazinesi
Kaşgarlı Mahmud'un 1077'de tamamladığı eser, Abbasi halifesi Ebu'l Kasım Abdullah'a sunulmuştur. Adı Türk dillerinin sözlüğü anlamına gelir. Yazılış amacı Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapçayla atbaşı yürüdüğünü kanıtlamaktır; bu yüzden madde başları Türkçe, açıklamalar Arapçadır. Türkçenin ilk sözlüğü ve ilk grameri olan eser; derlediği koşuk, sagu ve savlarla ilk antoloji, halk kültürü malzemesiyle ilk folklor kitabı sayılır.
Divanü Lügati't-Türk'ün içinde neler var?
Eserde 289 atasözü, hamasi ve pastoral şiirler, on iki efsane ve dedim-dedili söyleyişler yer alır. Türkmen maddesi açıklanırken Şu Destanı'nın, ayrıca Alp Er Tunga sagusunun dokuz dörtlüğü aktarılır. Sonunda ilk Türk dünyası haritası bulunur; Uygur şairi Çuçu'nun adı anılır, bilmece sözcüğü geçer ama örneği verilmez. Kaşgarlı'nın Cevâhirü'n-Nahv fi Lugati't-Türk adlı gramer kitabı ise bugün kayıptır.
Atabetü'l-Hakayık: erdemlerin kitabı
Edip Ahmet bin Mahmud Yükneki'nin 12. yüzyılda yazdığı eser, Muhammed Dâd İspehsalar Bey'e sunulmuştur; adı hakikatlerin eşiği anlamına gelir. Kırk beyitlik giriş bölümü ile 101 dörtlükten oluşan asıl bölüm, toplam 484 dizedir; vezni Kutadgu Bilig ile aynı Şehname kalıbıdır. Hikemi bir üslupla; bilginin yararı, cehaletin zararı, cömertliğin övgüsü, cimriliğin yergisi, alçakgönüllülük ve doğruluk anlatılır. Zamanın bozukluğundan yakınan eser, bir nasihat kitabıdır.
Divan-ı Hikmet: hikmetlerin kitabı
Divan-ı Hikmet, ilk Türk mutasavvıfı Ahmet Yesevi'nin şiirlerini toplar. Pir-i Türkistan diye anılan ve Arslan Baba'dan ders aldığı söylenen Yesevi, dinî-tasavvufi şiirlerine hikmet adını verir; eserde 217 hikmet yer alır. Hikmetler koşma biçiminde dörtlüklerle, yedili ve on ikili hece ölçüsüyle ve sade bir Türkçeyle söylenir; mesnevi biçimindeki münacat ve natlar ise aruzla yazılmıştır. Amaç sanat değil, İslamiyet'i Türkler arasında sevdirip yaymaktır; derin tasavvuf tartışmalarına girilmez. Yesevi'nin yaşname tarzındaki şiirleri de hikmetleri arasındadır.
Üç eser tek bakışta
Üç eseri üç işlev ayırır: Divanü Lügati't-Türk dil öğretir, Atabetü'l-Hakayık ahlak öğütler, Divan-ı Hikmet inanç aşılar. Sunulan kişiler de ayrışır: İlki Abbasi halifesine, ikincisi Muhammed Dâd İspehsalar Bey'e sunulmuş, üçüncüsü halka seslenmiştir.
Çapraz sorular
Divanü Lügati't-Türk'ü sözlük olduğu için edebî değerden yoksun sayan yargılar yanlıştır; eser, derlediği şiirlerle bir antolojidir. Atabetü'l-Hakayık'ın tamamının dörtlüklerle yazıldığı söylenirse tuzaktır; giriş beyitlerle kurulur. Divan-ı Hikmet'in bütünüyle aruzla yazıldığı iddiası da yanlıştır; hikmetler hece ile, yalnızca münacat ve natlar aruzla söylenmiştir.
Önemli notlar
- Divanü Lügati't-Türk yalnızca Karahanlı Türkçesini değil çeşitli Türk boylarının ağızlarını da kaydeder; bu yönüyle bütün Türk dilinin anıtıdır.
- Hikmet geleneği, Anadolu'da Yunus Emre'yle sürecek tekke şiirinin tohumudur; Yesevi bu zincirin ilk halkasıdır.
Akılda tutma ipuçları
- Üç eseri meslekle kodlayabilirsin: Kaşgarlı öğretmen, Edip Ahmet ahlak hocası, Ahmet Yesevi gönül eğitmenidir.
- Sayı çiftlerini simetriyle tutabilirsin: Atabetü'l-Hakayık 40 beyit + 101 dörtlük, Divan-ı Hikmet 217 hikmet taşır.
ÖSYM uyarıları
- "Divanü Lügati't-Türk Türkçe-Arapça değil Arapça-Türkçe sözlüktür" ayrıntısına dikkat edilmelidir; madde başı Türkçe, açıklama dili Arapçadır ve eser Araplara Türkçe öğretmek için yazılmıştır.
- Atabetü'l-Hakayık'ı Ahmet Yesevi'ye, Divan-ı Hikmet'i Edip Ahmet'e bağlayan çapraz seçenekler sınavın klasiğidir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Divanü Lügati't-Türk'ün yazılış amacını, sunulduğu kişiyi ve taşıdığı ilkleri bilme
- Atabetü'l-Hakayık'ın biçim yapısını (beyit + dörtlük) ve konularını tanıma
- Divan-ı Hikmet'in hikmetlerinin biçim ve içerik özelliklerini açıklama
Kendini sına
Divanü Lügati't-Türk kim tarafından, ne zaman yazılmış ve kime sunulmuştur?
Kaşgarlı Mahmud 1077'de tamamlamış, Abbasi halifesi Ebu'l Kasım Abdullah'a sunmuştur.
Divanü Lügati't-Türk hangi ilkleri taşır?
Türkçenin ilk sözlüğü, ilk grameri, ilk antolojisi ve ilk folklor kitabıdır; ilk Türk dünyası haritasını içerir.
Divanü Lügati't-Türk'ün yazılış amacı nedir?
Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapçayla atbaşı yürüdüğünü göstermektir.
Atabetü'l-Hakayık'ın yazarı ve anlamı nedir?
Edip Ahmet Yükneki yazmıştır; adı hakikatlerin eşiği anlamına gelir.
Atabetü'l-Hakayık'ın biçim yapısı nasıldır?
Giriş 40 beyitle, asıl bölüm 101 dörtlükle kurulur; vezni Şehname kalıbıdır.
Divan-ı Hikmet'te kaç hikmet vardır ve hikmetler hangi biçimle söylenir?
217 hikmet vardır; koşma biçiminde, yedili ve on ikili hece ölçüsüyle söylenir.
İlk Türk mutasavvıfı kimdir?
Pir-i Türkistan diye anılan Ahmet Yesevi'dir.
Kaşgarlı Mahmud'un kayıp eseri hangisidir?
Cevâhirü'n-Nahv fi Lugati't-Türk adlı gramer kitabıdır.