Dede Korkut Hikâyeleri ve Köroğlu
Okuma süresi yaklaşık 8 dakika
Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuzların iç çekişmelerini, düşmanlarıyla ve olağanüstü varlıklarla mücadelesini anlatan, destandan halk hikâyesine geçişin en önemli eseridir. Hikâyeler 9-11. yüzyıllar arasında oluşmuş, 15. yüzyılın ikinci yarısında Akkoyunlular döneminde yazıya geçirilmiştir; eser anonimdir, Dede Korkut yazar değil anlatıcı bilgedir. Tam nüsha olan Dresden'de bir mukaddime ile on iki hikâye, eksik Vatikan nüshasında altı hikâye vardır; Türkmen Sahra nüshasıyla hikâye sayısı on üçe çıkar. Nazımla nesri karıştıran eser, arı bir Türkçeyle ve secilerle örülüdür. Destandan halk hikâyesine geçişin ikinci eseri, 16. yüzyılda Bolu'da yaşadığına inanılan Köroğlu'nun hikâyesidir.
Oluşum ve yazıya geçiş
Hikâyeler, Oğuzların 9 ile 11. yüzyıllar arasındaki yaşantısından doğar ve yüzyıllarca sözlü gelenekte anlatılır. Yazıya geçiş, 15. yüzyılın ikinci yarısında Akkoyunlular döneminde gerçekleşir. Eser anonimdir; Dede Korkut hikâyelerin yazarı değil anlatıcısıdır. Oğuzların akıl danıştığı bu güvenilir bilge, her hikâyenin sonunda öğütler verir, dualar eder ve çocuklara ad koyar; bin yıl yaşadığı, Yelmaya adlı devesiyle her yeri gezdiği rivayet edilir.
Üç nüsha, on üç hikâye
Eserin bugün üç nüshası bilinir. Dresden nüshası tam ve harekesizdir; bir mukaddime ile on iki hikâye içerir. Vatikan nüshası eksik ve harekelidir; altı hikâye barındırır. Türkmen Sahra (Türkistan) nüshasında öteki nüshalarda bulunmayan iki hikâye daha tespit edilmiştir; ancak biri onaylanmadığı için Millî Eğitim Bakanlığı üç nüsha ve on üç hikâye kabul eder. Salur Kazan'ın ejderhayı öldürdüğü boy, yalnızca bu son nüshada yer alır.
İçerik ve ünlü boylar
Olaylar, Hazar Denizi'nin doğusunu ve batısını kapsayan geniş bir coğrafyada geçer. İslamiyet'i kabul etmiş Oğuzlar ile Hristiyan Kıpçakların mücadelesi, boyların iç çekişmeleri, olağanüstü varlıklarla savaşlar ve aile birliği anlatılır. Deli Dumrul'un Azrail'le pazarlığı, Basat'ın Tepegöz'ü öldürmesi, Bamsı Beyrek'in tutsaklığı ve Salur Kazan'ın evinin yağmalanması en tanınmış boylardır.
Dil ve tür kimliği
Eser nazım ile nesri iç içe kullanır; düzyazı bölümlerinde seciler, anlatımda aliterasyon ve asonanslar belirgindir. Dili arı, açık ve atasözleriyle zengin bir Türkçedir. Olağanüstülüklerin azalması ve anlatının düzyazıya yaklaşmasıyla eser, destandan halk hikâyesine geçişin köprüsü kabul edilir; mitolojik, destansı ve masalsı havayı bir arada taşır.
Köroğlu: ikinci köprü
Destandan halk hikâyesine geçişin ikinci eseri Köroğlu'dur. Bolu Beyi, seyisi Yusuf'un getirdiği tayları beğenmeyip gözlerine mil çektirir; Yusuf'un oğlu Ruşen Ali, babasının talimatıyla tayı büyütür ve at, Kırat adını alır. İntikam için hazırlanan sihirli köpükleri Ruşen Ali içer; şairlik ve güç kazanarak Köroğlu adıyla Çamlıbel'e yerleşir, yiğitlerini toplar ve Bolu Beyi'nden öcünü alır. Hikâye, 16. yüzyılda Bolu'da yaşadığına inanılan bir halk kahramanı çevresinde oluşur; yoksulun yanında duran Köroğlu, halk hikâyeciliğinin en sevilen kahramanı olur.
Nüsha ve tarih kapanı
Dresden ile Vatikan çaprazlanır: Tam ve harekesiz olan Dresden on iki, eksik ve harekeli olan Vatikan altı hikâye içerir. Oluşum ile yazıya geçiş tarihleri de karıştırılır: Hikâyeler 9-11. yüzyıllarda oluşur, 15. yüzyılda yazıya geçer. Dede Korkut'u eserin yazarı sayan her yargı yanlıştır.
Önemli notlar
- Mukaddimede Dede Korkut'un Oğuz soyunu yücelten sözleri yer alır; hikâyeler bu girişten sonra boy adıyla sıralanır.
- Köroğlu'nun mezarda doğduğu ve annesinin ışıktan hamile kaldığı söylentisi, hikâyeye destan motiflerinin taşındığını gösterir.
Akılda tutma ipuçları
- Nüshaları harf oyunuyla tutabilirsin: Dresden dolu (12), Vatikan varım-yoğum altı (6), Türkmen Sahra takviye (+2, biri onaysız).
- Köroğlu zincirini at üstünden kurabilirsin: Mil çekilen göz, büyütülen Kırat, içilen köpük, kurulan Çamlıbel, alınan öç.
ÖSYM uyarıları
- "Dede Korkut Hikâyeleri tümüyle nesirle yazılmıştır" yargısı yanlıştır; eser nazım-nesir karışıktır.
- Hikâyelerdeki mücadelenin iki tarafı sorulur: İslamiyet'i kabul etmiş Oğuzlar ile Hristiyan Kıpçaklar karşı karşıyadır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Dede Korkut Hikâyeleri'nin oluşum ve yazıya geçiş sürecini tarihlerle bilme
- Üç nüshayı (Dresden, Vatikan, Türkmen Sahra) hikâye sayılarıyla eşleştirme
- Dede Korkut ile Köroğlu'nun destandan halk hikâyesine geçişteki yerini açıklama
Kendini sına
Dede Korkut Hikâyeleri ne zaman oluşmuş, ne zaman yazıya geçirilmiştir?
9-11. yüzyıllarda oluşmuş, 15. yüzyılın ikinci yarısında Akkoyunlular döneminde yazıya geçirilmiştir.
Dede Korkut kimdir?
Hikâyelerin yazarı değil anlatıcısıdır; ad koyan, öğüt veren Oğuz bilgesidir.
Dresden ve Vatikan nüshalarının özellikleri nedir?
Dresden tam ve harekesizdir, 12 hikâye içerir; Vatikan eksik ve harekelidir, 6 hikâye içerir.
Türkmen Sahra nüshasının önemi nedir?
Diğer nüshalarda olmayan hikâyeler içerir; kabul edilen hikâye sayısını on üçe çıkarır.
Eser hangi iki topluluğun mücadelesini anlatır?
İslamiyet'i kabul etmiş Oğuzlar ile Hristiyan Kıpçakların mücadelesini anlatır.
Destandan halk hikâyesine geçişin iki eseri hangileridir?
Dede Korkut Hikâyeleri ve Köroğlu'dur.
Köroğlu'nun asıl adı ve atının adı nedir?
Asıl adı Ruşen Ali, atının adı Kırat'tır.
Konuyla ilgili eserler
- Dede Korkut HikâyeleriOğuz Türkleri
- Köroğluİlhan Berk