Türk Destanları: İslamiyet Öncesi ve İslami Dönem

İslamiyet öncesi Türk destanları dönemlere göre sıralanır: Altay-Yakut sahasının Yaratılış Destanı en eski Türk destanıdır. Saka dönemine Alp Er Tunga ve Şu, Asya Hun dönemine Oğuz Kağan, Avrupa Hun dönemine Attila, Köktürk dönemine Bozkurt ve Ergenekon, Uygur dönemine Türeyiş ve Göç destanları aittir. İslami dönemde ise Kırgızların dünyanın en uzun destanı olan Manas'ı, ilk İslami Türk destanı Satuk Buğra Han, Moğol sahasının Cengiznamesi, Tatar-Kırım sahasının Timur ve Edige destanları ile Anadolu'nun Battal Gazi ve Danişmend Gazi destanları yer alır.

Altay-Yakut ve Saka dönemi

En eski Türk destanı, Radloff'un derlediği Yaratılış Destanı'dır: Tanrı Kayra Han ile Kişi'nin öyküsünü, Kişi'nin Erlik adını alarak kovulmasını ve dokuz daldan dokuz insanın yaratılmasını anlatır; Maaday Kara ile Ural Batır da bu sahanın destanlarıdır. Saka dönemine iki destan aittir: Alp Er Tunga Destanı, İran ile savaşan ve Şehname'de Efrasiyab adıyla geçen hükümdarın yaşamını; Şu Destanı, Makedonyalı İskender ile mücadeleyi anlatır ve Kalaç ile Türkmen adlarının kökenini açıklar. İki destanın da özeti Divanü Lügati't-Türk'te korunur.

Hun dönemi: Oğuz Kağan

Oğuz Kağan Destanı, Hun hükümdarı Mete ile özdeşleştirilen Oğuz'un doğumunu, ışıkla inen ve ağaç kovuğunda bulduğu eşlerinden doğan Gün, Ay, Yıldız, Gök, Dağ ve Deniz adlı oğullarını, gök tüylü kurt rehberliğindeki seferlerini ve ülkesini oğulları arasında paylaştırmasını anlatır. Türk cihan hâkimiyeti ülküsünü "Daha deniz, daha müren" sözüyle dile getirir. Türk destanlarından günümüze ulaşan tek metin, Uygur harfleriyle yazılmış ve bugün Paris'te saklanan bu destan parçasıdır; Avrupa Hun sahasında ise Attila Destanı anlatılır.

Köktürk dönemi: Bozkurt ve Ergenekon

Bozkurt Destanı, düşman baskınından sağ kalan çocuğun dişi bir kurtla birleşmesinden Türk soyunun yeniden türeyişini anlatır; Aşina soyu bu mağarada yetişir. Ergenekon Destanı bu anlatının devamı sayılır: Yenilgi sonrası dağlara sığınan Türkler dört yüz yıl çoğalır, demir dağı eriterek Bozkurt'un kılavuzluğunda dışarı çıkar. Destan, 13. yüzyılda Moğol tarihçisi Reşidüddin'in Câmiü't-Tevârih'inde yazıya geçirilmiştir.

Uygur dönemi: Türeyiş ve Göç

Türeyiş Destanı, Hun hükümdarının kızlarıyla evlenmek üzere kurt biçiminde inen Tanrı'dan Dokuz Oğuz ve On Uygur boylarının türeyişini anlatır; Cüveyni'nin Tarih-i Cihangüşa'sında yer alır. Göç Destanı onun doğal devamı gibidir: Kutlu Dağ adlı kutsal kayanın bir Çin prensesi karşılığında verilmesiyle ülkeye felaket çöker, doğa "Göç, göç!" diye inler ve Uygurlar yurtlarını bırakıp göç eder.

Önemli notlar

• Alp Er Tunga hakkındaki ilk bilgi Kutadgu Bilig'de yer alır; Orhun Yazıtları'nda da adı yuğ töreni bağlamında geçer.
• Aybek üd-Devadari adlı Arap tarihçi, Oğuzların elden ele dolaştırdığı Oğuzname adlı bir kitaptan söz eder.

Akılda tutma ipuçları

• Uygur ikilisini neden-sonuç zinciriyle tutabilirsin: Türeyiş boyu doğurur, Göç yurdu boşaltır; kutlu taş giderse yurt da gider.
• Saka ikilisini rakiplerle kodlayabilirsin: Alp Er Tunga İran'la, Şu İskender'le mücadele eder.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• İslamiyet öncesi Türk destanlarını ait oldukları dönemlerle (Saka, Hun, Köktürk, Uygur) eşleştirme
• İslami dönem Türk destanlarını (Manas, Satuk Buğra, Battal Gazi, Danişmend Gazi) tanıma
• Destan içeriklerini (kutlu taş, demir dağ, dişi kurt) doğru destana bağlama