Divan Edebiyatı · Sanatçılar

Divan Sanatçıları III: 17-19. Yüzyıl (Nef'î'den Şeyh Galip'e)

Okuma süresi yaklaşık 11 dakika

On yedinci yüzyıl divan şiirinin dört önemli ismini çıkarır. Erzurumlu Nef'î, övgü ve yergi şairidir; kaside ustası ve fahriyeye düşkündür, hicivlerini Sihâm-ı Kazâ'da toplamış ve bu yüzden öldürülmüştür. Nabi, hikemi (öğretici-düşünsel) şiirin kurucusudur; Hayriyye adlı öğüt kitabıyla ünlüdür. Naili ile Neşati, Sebk-i Hindi'nin öncüleridir. Yüzyılın nesir devleri Kâtip Çelebi (Keşfü'z-Zünun, Cihannüma), Evliya Çelebi (Seyahatname) ve Naima'dır (Naima Tarihi). On sekizinci yüzyıl, Lale Devri'nin coşkulu şairi ve mahallileşmenin öncüsü Nedim ile divan şiirinin son büyük şairi, Hüsn ü Aşk'ın yazarı Şeyh Galip'i getirir. On dokuzuncu yüzyılda mahallileşmeyi Enderunlu Vasıf sürdürür; Fitnat Hanım ise divan edebiyatının en ünlü kadın şairidir.

Nef'î

Erzurumlu Nef'î, önce zararlı anlamındaki Darri, sonra yararlı anlamındaki Nef'î mahlasını kullanmıştır. Övgü ve yergi şairidir; IV. Murat kendisini takdir etmiştir. Fahriyeye (kendini övme) düşkündür; kendini Ömer Hayyam ve Hafız gibi sanatçılarla karşılaştırıp onlardan üstün tutar. Kendine güvenen, şiir diline ve vezne hâkim bir şairdir; gazel de yazmış ama kaside ustasıdır. Övgü şiirlerini divanında, yergilerini Sihâm-ı Kazâ (Kaza Okları) adlı eserinde toplamıştır; bu hicivleri yüzünden öldürülmüştür.

Nabi

Urfalı Nabi, hikemi şiirin kurucusudur; Saib-i Tebrizi'nin hikmet üzerine kurulu şiir anlayışının Türk edebiyatındaki temsilcisidir. Eşyaya bir ibret gözüyle bakarak hikmet çıkarır ve Nabi ekolünü oluşturur. On yedinci yüzyılın ikinci yarısının en önemli şairidir; Osmanlı'nın buhranlı döneminde hikemi şiir yolunu açar, şairlerin âşıkane şiir yazmasını Hayriyye'de kınar. İdeal insan tipini belirler ve şiirlerinde adab denen toplum kurallarını işler. Türkçe Divan'ının yanında oğluna öğüt vermek için yazdığı, dönemin sosyal yapısını hicveden Hayriyye ünlü eseridir.

Sebk-i Hindi ve nesir devleri

Naili (Naili-i Kadim) gazel şairidir ve Neşati ile birlikte Sebk-i Hindi'nin öncüsüdür; ince hayaller ve girift mazmunlarla yazar. Neşati gazel ustasıdır, kasidelerinde Nef'î etkisi görülür. Yüzyılın nesir devleri büyüktür: Kâtip Çelebi (Batı'da Hacı Halife) Keşfü'z-Zünun adlı bibliyografik eseriyle on dört bin beş yüz kitabı tanıtır, Cihannüma Osmanlı'nın ilk sistematik coğrafya kitabıdır, Fezleke ve Mizanü'l-Hak da onundur. Evliya Çelebi on ciltlik Seyahatname'yi orta nesirle yazar. Naima, Naima Tarihi ile ilk resmî vakanüvistir; Peçevi ve Nevizade Atayi de dönemin adlarıdır.

Nedim

Nedim, III. Ahmet ve Damat İbrahim Paşa dönemlerinde yıldızı parlayan Lale Devri şairidir. Coşkun yaratılışlı bir insandır; kasidelerinde İstanbul eğlencelerini bulmak mümkündür. Gazel ve şarkı şairidir; aşk, sevgili ve şarap konularını işler. En büyük şarkı şairidir; şiirinde zevk, neşe ve coşku vardır, acı ve kederi şiirine sokmaz. Mahallileşme akımının öncüsüdür: İstanbul Türkçesini, deyim ve atasözlerini, yerel yaşamı şiire taşır. İlk şarkı yazan Naili olsa da en çok şarkı yazan Enderunlu Vasıf'tır.

Şeyh Galip

Şeyh Galip, divan şiirinin son büyük şairidir; ilhamını Mevlânâ'dan alır, Mevlevidir ve tasavvuf ile ilahi aşkla yoğrulmuştur. Galata Mevlevihanesi'ne şeyh olmuştur; İranlı Şevket'i okuyup etkilenmiş ve Sebk-i Hindi'nin en büyük temsilcisi olmuştur. Ünlü eseri Hüsn ü Aşk, Hüsn (güzellik) ile Aşk'ın alegorik hikâyesini anlatan, kalp ülkesine kimya yolculuğunu işleyen tasavvufi mesnevidir ve divan edebiyatının manzum romanı sayılır.

On dokuzuncu yüzyıl

Enderunlu Vasıf, 18. yüzyılda Nedim'in başlattığı mahallileşme akımının 19. yüzyıldaki en önemli temsilcisidir; eski şiirin kurallarına bağlı kalmaz, en fazla şarkı yazan şairdir ve İstanbul'un gezinti yerlerini, giyim kuşamını, gelenek göreneklerini anlatır. Fitnat Hanım, divan edebiyatının en meşhur kadın şairidir; Şairler Kraliçesi diye bilinir.

Akım-şair kapanı

Dört büyük isim akımıyla ayrılır: Nef'î hiciv (Sihâm-ı Kazâ), Nabi hikemi şiir (Hayriyye), Nedim mahallileşme, Şeyh Galip Sebk-i Hindi (Hüsn ü Aşk). Hüsn ü Aşk çıkmış soruda manzum roman ve kalp ülkesi kimya yolculuğu tarifiyle sorulur; eseri Fuzuli'ye ya da Nabi'ye bağlayan seçenekler tuzaktır. İlk-en çok şarkı ayrımı da sorulur: İlk şarkı Naili, en çok şarkı Enderunlu Vasıf.

Önemli notlar

Hüsn ü Aşk, Sabr u Sebat gibi eserler çıkmış soruda "divan şiirinin manzum romanları" olarak nitelenir; alegorik aşk hikâyeleridir.
Kâtip Çelebi'nin Cihannüma'sını İbrahim Müteferrika bastırmıştır; ilk sistematik Osmanlı coğrafyasıdır.

Akılda tutma ipuçları

Dört büyük ismi akımla kodla: Nef'î yerer, Nabi öğüt verir, Nedim yerlileştirir, Şeyh Galip inceltir (Sebk-i Hindi).
Şeyh Galip'i "son büyük" diye tut: Divan şiirinin kapısını kapatan son büyük şairdir.

ÖSYM uyarıları

"En çok şarkı yazan şair Nedim'dir" yargısı yanlıştır; Nedim şarkının büyük ustasıdır ama en çok şarkıyı Enderunlu Vasıf yazmıştır, ilk şarkıyı Naili.
Nabi'yi âşıkane şair sanan yorumlar yanlıştır; Nabi hikemi (öğretici-düşünsel) şiirin kurucusudur ve âşıkane şiiri kınar.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

17-19. yüzyıl divan şairlerini akım ve eserleriyle eşleştirme
Nef'î (hiciv), Nabi (hikemi), Nedim (mahallileşme), Şeyh Galip (Sebk-i Hindi) ayrımını yapma
Divan nesrinin büyük adlarını (Kâtip Çelebi, Evliya Çelebi, Naima) eserleriyle tanıma

Kendini sına

Nef'î hicivlerini hangi eserde toplamıştır?

Sihâm-ı Kazâ (Kaza Okları) adlı eserinde; bu yüzden öldürülmüştür.

Hikemi şiirin kurucusu ve ünlü eseri nedir?

Nabi'dir; ünlü eseri oğluna öğüt veren Hayriyye'dir.

Mahallileşme akımının öncüsü kimdir?

Lale Devri şairi Nedim'dir.

Divan şiirinin son büyük şairi ve eseri nedir?

Şeyh Galip'tir; eseri Hüsn ü Aşk'tır.

Keşfü'z-Zünun ve Cihannüma kimindir?

Kâtip Çelebi'nindir; biri bibliyografik eser, biri ilk sistematik coğrafyadır.

İlk ve en çok şarkı yazan şairler kimdir?

İlk şarkıyı Naili, en çok şarkıyı Enderunlu Vasıf yazmıştır.

Divan edebiyatının en ünlü kadın şairi kimdir?

Fitnat Hanım'dır; Şairler Kraliçesi diye bilinir.

Hüsn ü Aşk nasıl bir eserdir?

Hüsn ile Aşk'ın alegorik aşkını anlatan, divan şiirinin manzum romanı sayılan tasavvufi mesnevidir.