Divan Edebiyatında Nesir ve Şiir Akımları
Okuma süresi yaklaşık 7 dakika
Divan nesrinde noktalama kullanılmaz, uzun cümleler ve seci tercih edilir. Nesir üç kolda gelişir: Sade nesir halkın anlayacağı dille yazılır (Mercimek Ahmed'in Kabusname'si); orta nesir ilim eserlerinin dilidir; süslü (sanatlı) nesir Arapça-Farsça tamlamalar ve secilerle örülü ağır dildir (Sinan Paşa'nın Tazarruname'si, Veysi ve Nergisi). Nesir yazarına münşi, nesir yazma işine inşa, bu yazıların toplandığı dergiye münşeat denir. Divan şiirinde iki yerlileşme akımı doğar: Türki-i Basit, dili sadeleştirmeyi amaçlar ve temsilcileri Aydınlı Visali, Edirneli Nazmi ile Tatavlalı Mahremi'dir; Mahallileşme, divan şiirini İran etkisinden kurtarıp yerelleştirmeyi, İstanbul Türkçesine ve halk söyleyişlerine yaklaşmayı amaçlar, en büyük temsilcisi Nedim'dir.
Nesrin genel özellikleri
Divan nesri, düzyazının süslü ve sanatlı koludur. Noktalama işaretleri kullanılmaz, uzun cümle yapıları tercih edilir ve düzyazıda uyak demek olan seci sıkça kullanılır. Nesir yazarına münşi, nesir yazma işine inşa, nesir yazılarıyla oluşturulan dergilere münşeat denir. Mensur türler arasında tezkire, seyahatname, siyasetname, pendname, tarih, gazavatname, hilye ve siyer sayılır.
Nesrin üç kolu
Sade nesir, halkın konuştuğu dille yazılır ve geniş kitlelere seslenir; halk hekimliği, ayet-hadis açıklamaları bu koldadır ve örneği Mercimek Ahmed'in Kabusname çevirisidir. Orta nesir, ilim eserlerinin ve öğretici metinlerin dilidir; tarih, coğrafya ve gezi yazıları bu koldadır ve Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si örnek verilir. Süslü (sanatlı) nesir, ağır ve dâhili bir dil taşır; Arapça-Farsçaya hâkim kişilerce yazılır, çok uzun cümleler ve bolca seci içerir; örnekleri Sinan Paşa'nın Tazarruname'si ile Veysi ve Nergisi'nin eserleridir.
Türki-i Basit
Türki-i Basit, divan şiirinde dili sadeleştirmeyi amaçlayan akımdır. Arapça-Farsça sözcük ve tamlamalardan uzaklaşmak, İran şiirinin etkisinden yalnızca dil bakımından sıyrılmak istenir; ancak aruz ölçüsüne, beyit esasına ve Arap-Fars edebiyatından alınan nazım şekillerine bağlı kalınır. Temsilcileri Aydınlı Visali, Edirneli Nazmi ve Tatavlalı Mahremi'dir.
Mahallileşme
Mahallileşme akımı, divan şiirini İran etkisinden kurtarıp yerelleştirmeyi amaçlar. Şiirde İstanbul Türkçesine yaklaşılır; deyim ve atasözleri kullanılır, halkın yaşam ögeleri ve söyleyişleri şiire sokulur, İstanbul betimlenir. Akımın en büyük temsilcisi Nedim'dir; Şeyhülislam Yahya'nın da bu akımda izleri vardır.
Sebk-i Hindi
Sebk-i Hindi, 17. yüzyılda etkili olan, Hint üslubu anlamına gelen akımdır; ince hayaller, girift mazmunlar, derin anlam ve alışılmamış benzetmeler öne çıkar. Şiir düşünce yüküyle ağırlaşır ve anlam kapalılaşır; Türk edebiyatında Fehim-i Kadim, Naili ve Şeyh Galip bu üslubun temsilcileri sayılır.
Akım kapanı
Türki-i Basit ile Mahallileşme karıştırılır: İkisi de yerlileşme çabasıdır ama Türki-i Basit dili sadeleştirmeye, Mahallileşme yerel yaşamı ve söyleyişi şiire taşımaya odaklanır. Nesir sorularında sade-süslü ayrımı temsilciyle çözülür: Mercimek Ahmed sade, Sinan Paşa süslü nesrin adıdır. Seciyi şiirde arayan seçenekler yanlıştır; seci düzyazıya özgüdür.
Önemli notlar
- Sebk-i Hindi'nin kapalı ve yüklü anlatımı, Türki-i Basit'in sadeleştirme amacının tam tersidir; iki akım aynı yüzyılın iki ucudur.
- Divan nesrinin en yaygın süsü secidir; süslü nesirde seci, cümleyi ahenkli bölümlere ayırır.
Akılda tutma ipuçları
- Üç nesir kolunu dil ağırlığıyla sırala: Sade hafif, orta dengeli, süslü ağırdır.
- İki akımı amaçla ayır: Türki-i Basit sözcüğü sadeleştirir, Mahallileşme yaşamı yerelleştirir.
ÖSYM uyarıları
- "Mahallileşme aruzu bırakıp heceye geçer" yargısı yanlıştır; akım aruza ve divan biçimlerine bağlı kalır, yalnızca dil ve içerik yerlileşir.
- Türki-i Basit'in nazım şekillerini de değiştirdiği sanılır; akım yalnızca dili sadeleştirir, biçime dokunmaz.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Divan nesrinin üç koluna (sade, orta, süslü) ait özellikleri ve temsilcileri ayırt etme
- Nesirle ilgili terimleri (münşi, inşa, münşeat) tanıma
- Türki-i Basit ve Mahallileşme akımlarını amaç ve temsilcileriyle bilme
Kendini sına
Divan nesrinin üç kolu nedir?
Sade nesir, orta nesir ve süslü (sanatlı) nesirdir.
Süslü nesrin ünlü örneği ve yazarı kimdir?
Sinan Paşa'nın Tazarruname'sidir; Veysi ve Nergisi de bu koldadır.
Münşi, inşa ve münşeat ne demektir?
Münşi nesir yazarı, inşa nesir yazma işi, münşeat bu yazıların toplandığı dergidir.
Türki-i Basit'in amacı ve temsilcileri kimdir?
Dili sadeleştirmektir; Aydınlı Visali, Edirneli Nazmi ve Tatavlalı Mahremi.
Mahallileşme akımının en büyük temsilcisi kimdir?
Nedim'dir.
Sebk-i Hindi'nin özellikleri nedir?
İnce hayaller, girift mazmunlar ve kapalı, yüklü anlamdır; Naili ve Şeyh Galip temsilcileridir.