Divan Edebiyatı Nazım Türleri: Tevhidden Mersiyeye

Divan edebiyatında nazım şekli biçime, nazım türü konuya göre belirlenir. Dinî türlerin başında Allah'ın birliğini anlatan tevhid ve O'na yakaran münacat gelir; ilk münacat Kutadgu Bilig'de, ünlü mensur münacat Sinan Paşa'nın Tazarruname'sindedir. Naat, Hz. Peygamber'i öven türdür; Fuzuli'nin Su Kasidesi ünlüdür. Övgü türleri methiye (kişi övgüsü) ile fahriye (şairin kendini övmesi), yergi türü hicviyedir; hicvin ustası Nef'î'dir. Mersiye, ölüm üzerine yazılır ve en çok terkibibent biçimini kullanır; Bâki'nin Kanuni Mersiyesi ile Taşlıcalı Yahya'nın Şehzade Mustafa Mersiyesi anıtlardır. Sakiname içki meclislerini, şehrengiz bir şehrin güzellerini, lügaz ve muamma ise bilmece niteliğinde şiirleri karşılar.

Dinî türler

Tevhid, Allah'ın birliğini, kudretini ve sıfatlarını anlatır; dinî türler arasında ilk sırada gelir ve genellikle kaside biçimiyle, divanların başında yazılır. Münacat, Allah'a yalvarmak için yazılır; Türkçedeki ilk münacat Kutadgu Bilig'de bulunur, en ünlü mensur münacat Sinan Paşa'nın Tazarruname'sidir. Naat, Hz. Peygamber'i öven türdür; ilk naat Kutadgu Bilig'dedir, Fuzuli'nin Su Kasidesi ile Şeyh Galip'in naatı en ünlüleridir. Naat okuyan kişiye naathan denir.

Övgü ve yergi türleri

Methiye, bir kişiyi övmek için yazılır ve kasidenin asıl bölümüdür. Fahriye, şairin kendi şairlik gücünü övdüğü türdür; 17. yüzyıla kadar on beyti geçmezken Nef'î ile kasidede daha geniş yer tutmuştur. Hicviye, bir kişiyi yermek için abartılı bir üslupla yazılır; hicvin en büyük ustası Nef'î'dir ve bu türdeki şiirlerini Sihâm-ı Kazâ'da toplamıştır. Hezel, şaka ile hiciv arasında yer alan alaylı türdür; bir şiiri alaylı biçimde taklit eden nazireye tehzil denir.

Mersiye

Mersiye, bir kimsenin ölümünden duyulan üzüntüyü anlatır ve en çok terkibibent biçimiyle yazılır. Divan edebiyatının en ünlü mersiyeleri Bâki'nin Kanuni Sultan Süleyman için yazdığı Kanuni Mersiyesi ile Taşlıcalı Yahya'nın Şehzade Mustafa Mersiyesi'dir. Tür, İslamiyet öncesindeki sagunun ve halk edebiyatındaki ağıtın divan edebiyatındaki karşılığıdır.

Diğer türler

Sakiname, içki ve içki meclislerini bazen gerçek bazen tasavvufi anlamda anlatan, çoğunlukla mesnevi biçimindeki eserlerdir. Şehrengiz, bir şehrin güzelliklerini ve güzellerini anlatır. Lügaz, cevabı Allah ve insan adı dışındaki her şey olabilen manzum bilmecedir ve Nedir ol kim kalıbıyla sorulur; muamma ise cevabı bir kişi adı olan, çözümü daha zor bilmecedir. Sefaretname yabancı ülkelere giden elçilerin gözlemlerini anlatır; Yirmisekiz Mehmet Çelebi'nin Fransa Sefaretnamesi ünlüdür.

Önemli notlar

• Bahariyye, şitaiyye ve ıydiyye hem bağımsız tür hem kasidenin nesib bölümünün adı olabilir; bağlam belirleyicidir.
• Şehrengizin kimi örnekleri bir şehri överken kimileri yerer; tür, şehir merkezli oluşuyla tanınır.

Akılda tutma ipuçları

• Dinî türleri divan sırasıyla tut: Önce tevhid (Allah'ın birliği), sonra münacat (yakarış), sonra naat (Peygamber övgüsü).
• Lügaz-muammayı cevapla kodla: Muamma bir isim gizler, lügaz bir nesne ya da kavram.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Nazım şekli ile nazım türü ayrımını uygulama
• Dinî türleri (tevhid, münacat, naat) ve övgü-yergi türlerini (methiye, hicviye, fahriye, mersiye) tanıma
• Lügaz ile muammayı, hezel ile hicviyeyi ayırt etme