Beyitlerle Kurulan Nazım Şekilleri: Gazel, Kaside, Mesnevi, Kıta, Müstezat
Okuma süresi yaklaşık 11 dakika
Beyitlerle kurulan başlıca nazım şekilleri gazel, kaside, mesnevi, kıta ve müstezattır. Gazel; aşk, şarap ve güzellik konulu, 5-15 beyitlik, aa/xa/xa düzeninde şiirdir; ilk beyti matla, son beyti makta, en güzel beyti beyt-ül gazel, şairin mahlasının geçtiği beyit mahlas (makta) beytidir. Kaside, din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan, 33-99 beyitlik şiirdir ve altı bölümden oluşur: nesib, girizgâh, methiye, tegazzül, fahriye, dua. Mesnevi, her beyti kendi içinde (aa/bb/cc) kafiyeli, sınırsız beyitli uzun anlatı biçimidir; İran kökenlidir, beş mesnevilik takıma hamse denir. Kıta, matla ve mahlas beyti olmayan, felsefi konulu iki+ beyitlik biçimdir. Müstezat ise gazele kısa ziyade dizeler eklenerek kurulur.
Gazel
Gazel; aşk, şarap, güzellik ve içki gibi bireysel konuları işleyen, 5-15 beyitlik, çoğunlukla tek rakamlı beyitlerle yazılan nazım şeklidir. Uyak düzeni aa/xa/xa/xa biçimindedir. İlk beyte matla, son beyte makta denir; matladan önce yeni bir matla varsa buna hüsn-i matla denir. En güzel beyit beyt-ül gazel ya da şah beyittir; şairin mahlasının bulunduğu beyit mahlas beytidir ve genellikle son beyittir. Divanlarda gazeller, gazeliyat bölümünde kafiye ya da redifin son harfine göre dizilir. Bir şairin gazeline aynı vezin ve kafiyede yazılan gazele nazire, bu işe tanzir denir.
Gazelde anlam bütünlüğü
Beyitleri anlamca bir konu etrafında bütünleşen gazele yek-ahenk gazel, bütün beyitleri aynı güç ve güzellikte olan gazele yek-avaz gazel denir. Gazelde beyit güzelliği esastır; her beyit kendi içinde bir dünya kurabilir. Sevgili hükümdar konumundadır, âşık ise onun kuludur; bu ilişki gazelin duygu evrenini belirler.
Kasidenin bölümleri
Kaside 33-99 beyit arasında olur ve altı bölümden kurulur. Nesib (teşbib), doğa ve güzellik tasvirlerinin yapıldığı giriştir. Girizgâh, asıl konuya geçişi sağlayan bir-iki beyittir. Methiye (maksat), kasidenin sunulduğu kişinin abartılı biçimde övüldüğü en sanatlı bölümdür. Tegazzül, şairin araya gazel söylediği 5-12 beyitlik bölümdür ve zorunlu değildir. Fahriye, şairin kendini övdüğü bölümdür. Dua, şairin övdüğü kişi için iyi dileklerde bulunduğu bitiştir.
Kaside türleri ve caize
Kasideler nesib bölümünün konusuna göre ad alır: Bahar için bahariyye, kış için şitaiyye, bayram için ıydiyye, tahta çıkış için cülusiyye, Nevruz için nevruziyye. Mürettep divanda kasideler başta yer alır ve kendi içinde din-devlet büyükleri sırasıyla dizilir. Şairler kaside yazdıkları kişiden ihsan ve caize adı verilen ödül alır; matla beyti kasidenin ilk, makta beyti son beytidir.
Mesnevi, kıta, müstezat
Mesnevi, her beytin kendi içinde (aa/bb/cc) kafiyelendiği, sınırsız beyitli uzun anlatı biçimidir; İran edebiyatında doğmuş, Türk edebiyatındaki ilk örneği Yusuf Has Hâcib'in Kutadgu Bilig'idir. Beş mesnevilik takıma hamse denir; Türk edebiyatında ilk hamse sahibi Ali Şîr Nevâî, Anadolu'daki ilk hamse sahibi Hamdullah Hamdi'dir. Kıta, matla ve mahlas beyti bulunmayan, gazel görünümlü, iki ya da daha çok beyitli şekildir; felsefi-tasavvufi fikir, nükte ve tarih düşürme işlenir. Müstezat, bir uzun bir kısa mısra biçiminde yazılır; asıl mısradan sonra eklenen kısa mısraya ziyade denir ve çıkarılınca anlam bozulmaz.
Şekil kapanı
Matla sorusu ilk beytin kendi içinde kafiyeli (aa) olmasıyla çözülür. Kaside-gazel ayrımında beyit sayısı ve konu belirleyicidir: Övgü ve uzun hacim kasideyi, bireysel duygu ve 5-15 beyit gazeli işaret eder. Hamsede ilk-Nevâî, Anadolu'da ilk-Hamdullah Hamdi ayrımı sıkça çaprazlanır; mesnevinin ilk örneği olarak da Kutadgu Bilig sorulur.
Önemli notlar
- Ali Şîr Nevâî'nin hamsesi: Hayretü'l-Ebrar, Ferhad ü Şirin, Leyla vü Mecnun, Seb'a-i Seyyar ve Sedd-i İskenderî'dir.
- Musammat kaside ve musammat gazelde iç kafiye bulunur; matladan sonraki beyitlerde mısra ortaları birinci mısrayla kafiyelenir.
Akılda tutma ipuçları
- Kasidenin altı bölümünü yolculuk gibi tutabilirsin: Nesib manzarayla açar, girizgâh viraja girer, methiye zirveye çıkar, tegazzül mola verir, fahriye şair kendini anlatır, dua ile iner.
- Gazel-kaside beyit farkını rakamla kodlayabilirsin: Gazel tek haneli (5-15), kaside iki haneli (33-99) beyittir.
ÖSYM uyarıları
- "Mesnevinin beyit sayısı sınırlıdır" yargısı yanlıştır; mesnevide beyit sayısı sınırsızdır, kendi içinde kafiyelenir.
- Tegazzülün her kasidede bulunduğu sanılır; tegazzül isteğe bağlı bir bölümdür, zorunlu değildir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Gazelin bölümlerini (matla, makta, beyt-ül gazel, mahlas beyti) ve beyit özelliklerini tanıma
- Kasidenin altı bölümünü (nesib, girizgâh, methiye, tegazzül, fahriye, dua) sıralama
- Mesnevi, kıta ve müstezatı yapı özellikleriyle ayırt etme
Kendini sına
Gazelin uyak düzeni ve beyit sayısı nedir?
aa/xa/xa düzeni; 5-15 beyit, çoğunlukla tek rakamlı.
Gazelin ilk ve son beyti ne ad alır?
İlk beyit matla, son beyit maktadır; en güzel beyit beyt-ül gazeldir.
Kasidenin altı bölümü nedir?
Nesib, girizgâh, methiye, tegazzül, fahriye ve duadır.
Mesnevinin kafiye düzeni ve ilk Türk örneği nedir?
Her beyit kendi içinde (aa/bb/cc) kafiyelenir; ilk örnek Kutadgu Bilig'dir.
Hamse nedir, ilk sahipleri kimdir?
Beş mesnevilik takımdır; ilk hamse Ali Şîr Nevâî'nin, Anadolu'daki ilk Hamdullah Hamdi'nindir.
Müstezatta ziyade nedir?
Asıl mısradan sonra eklenen kısa mısradır; çıkarılınca anlam bozulmaz.
Kıtayı gazelden ayıran özellik nedir?
Kıtada matla ve mahlas beyti bulunmaz.
Konuyla ilgili eserler
- Kutadgu BiligYusuf Has Hâcib