Dörtlük ve Bentlerle Kurulan Şekiller: Rubai, Tuyuğ, Murabba, Şarkı, Musammatlar
Okuma süresi yaklaşık 9 dakika
Dört mısralı tek bentli şekiller rubai ve tuyuğdur. Rubai, aaxa düzeninde, hezec bahrinin özel kalıplarıyla yazılan felsefi-tasavvufi şiirdir; Anadolu'daki en eski rubai şairi Mevlânâ'dır ve yalnız rubaiye özgü 24 kalıp vardır. Tuyuğ, aruzun failatün failatün failün kalıbıyla yazılan, cinaslı kafiyeli, dört mısralı millî nazım şeklimizdir; Türk edebiyatına özgüdür, ilk olarak Kadı Burhaneddin ile görülür. Rubai ile tuyuğ ayrımında kısa yol hece sayısıdır: On bir heceli olan tuyuğdur. Bentlerle kurulan musammatlar arasında murabba (dörtlük), şarkı (nakaratlı murabba, ustası Nedim), müselles, muhammes ve tahmis sayılır. Terkibibent ile terciibent ise bentlerin vasıta beytiyle bağlandığı biçimlerdir: Vasıta beyti her bentte değişirse terkibibent, aynen tekrarlanırsa terciibent olur.
Rubai
Rubai, dört mısralık tek bentli, aaxa düzeninde bir nazım şeklidir. Türk şiirinin dörtlük yapısına benzediği için Türk şairlerince hemen benimsenmiş, 12. yüzyılda ilk örnekleri verilmiştir; Anadolu'daki en eski rubai şairi, bin beş yüze yakın Farsça rubaisiyle Mevlânâ'dır. Hezec bahrinin özel kalıplarıyla yazılır; yalnız rubaide kullanılan 24 kalıp vardır ve mef'ûlü ile başlayan 12 ahreb, mef'ûlün ile başlayan 12 ahrem kalıbı bulunur. Felsefi ve tasavvufi fikirler, dünya görüşü ya da nükte kısa ve ahenkli biçimde işlenir.
Tuyuğ
Tuyuğ; şarkı söyleme, övme ve gizli cinaslı söz anlamlarına gelir. Aruzun failatün failatün failün kalıbıyla yazılan, dört mısralı, aaxa düzenli millî nazım şeklimizdir; Arap ve İran edebiyatlarında yoktur ve halk edebiyatındaki maninin divan edebiyatındaki karşılığı gibidir. Mısra sonu kafiyeleri cinaslı seçilir; dört mısrası da kafiyeli tuyuğa musarra tuyuğ denir. Daha çok Azeri ve Çağatay edebiyatlarında görülür; ilk olarak Kadı Burhaneddin ile karşımıza çıkar, sonra Seyyid Nesimi'de görülür.
Rubai-tuyuğ ayrımı
İki şekil de aaxa düzenlidir ve dört mısralıdır; bu yüzden karışırlar. Sınavın kısa yolu hece saymaktır: Mısra on bir heceden oluşuyorsa tuyuğ, oluşmuyorsa rubaidir. Tuyuğun cinaslı kafiyesi ve millî oluşu; rubainin hezec kalıpları ve İran kökeni ayrımı tamamlar.
Murabba ve şarkı
Murabba, dört mısralı bentlerden oluşan musammattır; her bent kendi içinde kafiyelenir. Şarkı, murabbanın nakaratlı biçimidir: İkinci ve dördüncü dizeler bentlerde nakarat olarak yinelenir, bestelenmek için yazılır ve en büyük ustası Nedim'dir. Terbi, bir gazelin her beytinin başına iki mısra eklenerek murabbaya dönüştürülmesidir; tahmis ise gazelin her beytine üç mısra eklenmesidir.
Musammatlar ailesi
Musammat, üç ile on mısralı bentlerden kurulan şekillerin ortak adıdır ve bent uzunluğuna göre adlandırılır: Üç mısralı müselles, dört mısralı murabba, beş mısralı muhammes, altı mısralı müseddes, yedi mısralı müsebba, sekiz mısralı müsemmen. Gazele mısra eklenerek kurulanlar da vardır: Beş mısraya çıkaran tahmis, altıya çıkaran tesdis. Büyüklük sırasıyla terkibibent ve terciibent en tepede, murabba ve şarkı en altta sıralanır.
Terkibibent ve terciibent
Terkibibent, 8-20 mısralık 3-17 bendin aynı vezinde söylenmesiyle oluşur; her bent ayrı kafiyededir ama vezin ortaktır. Bentlerin sonundaki vasıta beyti (bendiyye), terkibibentte her bentte değişir. En çok mersiye yazılır; Bağdatlı Ruhi ile Ziya Paşa'nın terkibibentleri ünlüdür, Bâki'nin Kanuni Mersiyesi de bu biçimdedir. Terciibent ise vasıta beytinin her bendin sonunda aynen tekrar etmesiyle kurulur; tekrar zorunluluğu onu yazması daha zor bir biçim yapar.
Ayrım kapanı
Nakarat gören dörtlük şarkıya götürür; ikinci ve dördüncü dizenin yinelenmesi şarkının imzasıdır. Terkibibent-terciibent ayrımı tek soruya iner: Vasıta beyti değişiyorsa terkibibent, aynen tekrarlanıyorsa terciibenttir. Rubaiyi tuyuğ sanan seçeneklere karşı on bir hece ölçütü kesin sonuç verir.
Önemli notlar
- Rubaide her mısra farklı vezinde de yazılabilir; bu esneklik onu nazm ve tuyuğdan ayırır.
- Tuyuğun epiküryen bir dünya görüşü taşıması, kısa biçimde derin fikir vermesiyle ilgilidir.
Akılda tutma ipuçları
- Rubai-tuyuğ ayrımını sayaçla tut: On bir hece varsa tuyuğ, yoksa rubai.
- Terkibibent-terciibendi vasıta beytiyle kodla: Terkibibent bendi değiştirir, terciibent bendi tekrarlar.
ÖSYM uyarıları
- "Tuyuğ İran edebiyatından alınmıştır" yargısı yanlıştır; tuyuğ Türk edebiyatına özgü millî bir nazım şeklidir.
- Şarkıyı murabbayla özdeş sayan yorumlar eksiktir; şarkının ayırıcı özelliği nakarat taşımasıdır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Rubai ile tuyuğu hece sayısı ve köken ölçütüyle ayırt etme
- Murabba, şarkı ve müselles gibi musammatları yapı özellikleriyle tanıma
- Terkibibent ile terciibendi vasıta beytinin tekrarı ölçütüyle ayırma
Kendini sına
Anadolu'daki en eski rubai şairi kimdir?
Mevlânâ'dır; bin beş yüze yakın Farsça rubaisi vardır.
Rubai ile tuyuğu ayıran kısa yol nedir?
Hece saymaktır: On bir heceli olan tuyuğ, olmayan rubaidir.
Tuyuğ hangi ölçüyle yazılır ve ilk kimde görülür?
Failatün failatün failün kalıbıyla; ilk olarak Kadı Burhaneddin'de görülür.
Şarkının ayırıcı özelliği ve ustası nedir?
Nakarat taşımasıdır; en büyük ustası Nedim'dir.
Terkibibent ile terciibent nasıl ayrılır?
Vasıta beyti terkibibentte değişir, terciibentte aynen tekrarlanır.
Musammatlar bent mısra sayısına göre nasıl adlanır?
Üç mısra müselles, dört murabba, beş muhammes, altı müseddes, yedi müsebba, sekiz müsemmen.