Tekke Edebiyatında Diğer Türler: Tevhidden Nevruziyyeye

Tekke edebiyatı, divan ve halk biçimlerini din çerçevesinde kullanan zengin bir tür ailesi geliştirmiştir. Allah'ın birliğini anlatan tevhid ile O'na yalvaran münacat, divanların başında yer alır; Allah'ın en güzel isimlerini işleyen esma-i hüsna da bu kola eklenir. Peygamber merkezli türler geniştir: Nat övgüdür ve en çok kasideyle yazılır; mevlid doğumu anlatır ve Süleyman Çelebi'nin Vesiletü'n-Necat'ı türün anıtıdır; hilye, resmi yasak olan Peygamber'in güzelliklerini sözle çizer ve Hakani'nin Hilye-i Hakani'si ünlüdür; miracname göğe yükselişi, hicretname Mekke'den Medine'ye göçü, siretü'n-nebi bütün hayatı anlatır. Din büyükleri için medhiye ve mersiye yazılır; maktel-i Hüseyin, Kerbela'yı anlatır ve Fuzuli'nin Hadikatü's-Süeda'sı başyapıttır. Öğüt veren nasihatnameye pendname de denir; fütüvvetname lonca ahlakını, gazavatname din savaşlarını, vücutname insanın yaratılışını, istihracname geleceği anlatır; nevruziyye, Bektaşilerin Hz. Ali'nin doğum günü saydığı Nevruz şiiridir.

Allah merkezli türler

Tevhid, Allah'ın birliğini ve yüceliğini anlatır; divan geleneğinde olduğu gibi tasavvuf şairleri de divanlarının başına tevhid koyar. Münacat, Allah'a yalvarmak için yazılır; manzum da mensur da olabilir ve peygamberler için yazılmış örnekleri de vardır. Esma-i hüsna, aslında doksan dokuz olan ancak eklemelerle bine ulaşan Allah'ın en güzel isimlerini işleyen eserlerdir.

Övgü ve yas türleri

Medhiye, divan şiirindekinden farklı olarak caize almak için değil dört halifeyi ve velileri övmek için yazılır; en çok Hz. Ali ve Hz. Ebubekir için söylenmiştir, dervişler pirlerini de övmüştür. Mersiye, din ve tarikat büyüklerinin ölümü üzerine yazılır; Kemal Ümmi'nin Şeyh Hamid-i Veli mersiyesi anılır. Maktel-i Hüseyin, Hz. Hüseyin'in Kerbela'da şehit edilişini anlatan manzum türdür; Alevi-Bektaşiler cem ayinlerinde söyler ve Fuzuli'nin Hadikatü's-Süeda'sı türün başyapıtıdır.

Name ailesi

Nasihatname, çağa uygun insan yetiştirmek için dinî ve ahlaki öğütler verir; pendname de denir ve Güvahi'nin Pendname'si ünlüdür. Fütüvvetname, lonca teşkilatının kurallarını, helal kazancı ve dürüstlüğü anlatır. Gazavatname, din uğruna yapılan savaşları ve kahramanlıkları işler. Vücutname, insanın ana rahmine düşüşünü ve yaratılış aşamalarını ayet ve hadislerle anlatır. Gevhername Allah'ın birliğini gevher benzetmesiyle, dolabname ilahi aşkı soru-cevapla işler: Yunus Emre'nin Dertli Dolap'ı ile Kaygusuz Abdal'ın Dolabname'si örnektir. Minbername hatipler hakkında yazılır; Kaygusuz'un Minbername'si anılır.

İstihracname ve nevruziyye

İstihracname, geleceğe dair bir olayı önceden bildiren şiirdir; dize başı harflerin yukarıdan aşağıya bir ad ya da tarih vermesi türün tekniğidir ve ebced hesabıyla tarih düşürme geleneğiyle birleşir. Nevruziyye, Bektaşilerce Hz. Ali'nin doğum günü kabul edilen Nevruz'da kırlarda okunan şiirdir.

Önemli notlar

• Bu türlerin çoğu hem manzum hem mensur yazılabilir; tür adları biçimi değil konuyu adlandırır.
• Siretü'n-nebi genellikle mesnevi biçimiyle yazılır; uzun soluklu anlatı bu biçimi zorunlu kılar.

Akılda tutma ipuçları

• Peygamber türlerini yaşam çizgisiyle sıralayabilirsin: Mevlid doğum, hilye portre, hicretname yolculuk, miracname yükseliş, siretü'n-nebi bütün ömürdür.
• Maktel sözcüğünü katl köküyle çözebilirsin: Maktel, katledilme yerini ve Kerbela ağıdını anlatır.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Övgü ve yakarış türlerini (tevhid, münacat, nat, medhiye) konularına göre ayırma
• Peygamber merkezli türleri (mevlid, hilye, miracname, siretü'n-nebi) örnek eserlerle eşleştirme
• Name türlerini (nasihatname, fütüvvetname, istihracname, vücutname) işlevlerinden tanıma