Mutasavvıf Şairler: Yesevi'den Erzurumlu İbrahim Hakkı'ya

Geleneğin kurucusu Ahmet Yesevi'dir; öğrencisi Süleyman Hakim Ata hikmet geleneğini Bakırgan Kitabı ile sürdürür. On üçüncü yüzyıl kurucu çağdır: Sade dili ve sehl-i mümteni ustalığıyla ilahinin en büyük ustası Yunus Emre; Mesnevi, Divan-ı Kebir, Fihi Ma Fih, Mecalis-i Seba ve Mektubat'ıyla Farsça yazan Mevlânâ; Mevleviliği örgütleyip Türkçe şiirleriyle Eski Anadolu Türkçesine öncülük eden oğlu Sultan Veled ve Makalat'ın sahibi Hacı Bektaş Veli bu yüzyıldandır; Bektaşiliği kuran ise Balım Sultan'dır. On dördüncü yüzyılda Abdal Musa alperenler yetiştirir; Kaygusuz Abdal, şathiyenin ustası olarak Budalaname'den Gevhername'ye zengin bir külliyat bırakır; Âşık Paşa, 10592 beyitlik Garibname ile Türkçeyi savunur. On beşinci yüzyıl Süleyman Çelebi, Hacı Bayram-ı Veli, Eşrefoğlu Rumi, Emir Sultan ve Kemal Ümmi'nin; on altıncı yüzyıl Pir Sultan Abdal ile Aziz Mahmud Hüdayi'nin çağıdır. On yedinci yüzyılda Niyazi-i Mısri, on sekizinci yüzyılda Marifetname yazarı Erzurumlu İbrahim Hakkı geleneği taşır. Alevi-Bektaşi geleneği; Nesimi, Yemini, Fuzuli, Hatai, Pir Sultan, Virani ve Kul Himmet'i Yedi Ulu Ozan sayar.

Orta Asya: Yesevi ve Hakim Ata

İlk Türk mutasavvıfı ve tarikat kurucusu Ahmet Yesevi'dir; hikmetleri Divan-ı Hikmet'te toplanır. Öğrencisi Süleyman Hakim Ata (Bakırganî), hikmet geleneğini açık ve anlaşılır bir dille sürdürür; Bakırgan Kitabı, Ahir Zaman Kitabı ve Meryem Kitabı adlı üç eser ona bağlanır ancak kaynağın da belirttiği gibi bu eserlerin ona aitliği kesin değildir.

On üçüncü yüzyıl: kurucu çağ

Savaş ve yıkım yüzyılında halk tekkelere sığınır. Yunus Emre, vahdet-i vücudu herkesin anlayacağı sade bir Türkçeyle ve sehl-i mümteni ustalığıyla anlatır; hece ile aruzu birlikte kullanır ve ilahinin en büyük ustasıdır; Risaletü'n-Nushiyye adlı mesnevisi ile Divan'ı vardır ve Taptuk Emre'ye kırk yıl hizmeti menkıbelerde anlatılır. Mevlânâ; Belh'ten Konya'ya uzanan yolculuğunda Attar ile görüşür, Şems-i Tebrizi ile tanışması hayatını değiştirir; eserlerini Farsça yazar. Mesnevi ve Divan-ı Kebir'in yanında sohbetlerinden oluşan 72 bölümlük Fihi Ma Fih, yedi vaazını toplayan Mecalis-i Seba ve 147 mektupluk Mektubat kalır. Mevleviliğin ilk şeyhi Hüsameddin Çelebi'dir; tarikatı kurup sistemleştiren ise oğlu Sultan Veled'dir: İbtidaname (Veledname), Rebabname, İntihaname ve Ma'arif'i yazar, Türkçe şiirleri Eski Anadolu Türkçesinin ilk örneklerinden sayılır. Hacı Bektaş Veli, Makalat'ın sahibidir; kerametleri Velayetname'de anlatılır ve adını taşıyan Bektaşiliğin kurucusu kendisi değil Balım Sultan'dır.

On dördüncü yüzyıl

Abdal Musa, Antalya Elmalı'nın Tekke köyünde dergâhını kurar ve Anadolu'yu aydınlatacak alperenleri yetiştirir; Nasihatname'si vardır. Geyik kerametiyle ona bağlanan Kaygusuz Abdal, Yunus'tan sonraki en büyük mutasavvıf sayılır ve şathiyenin ustasıdır: Gazel ağırlıklı Divan'ındaki 350 şiirin yirmi otuzu hecelidir ve şathiyeler hece iledir; Gülistan, üç bölümlük Mesnevi-i Baba Kaygusuz, 71 beyitlik Gevhername, nefsi anlatan 58 beyitlik Minbername, mensur Budalaname, rüyada şeytanı yenen dervişi anlatan Kitab-ı Miglate, Vücudname ve Dilgüşa külliyatını oluşturur. Âşık Paşa'nın 10592 beyitlik Garibname'si Türk edebiyatının ilk büyük mesnevilerindendir: On bap ve her bapta on destan hâlinde kurulan bu tasavvuf ansiklopedisi, insan-ı kâmil olmayı öğütler ve kimsenin Türkçe yazmadığı bir çağda Türkçeye sahip çıkılmasını isteyerek dil bilinci taşır; nüshalarının sonunda elifnameleri yer alır.

On beş ve on altıncı yüzyıllar

On beşinci yüzyılda Vesiletü'n-Necat'ın şairi Süleyman Çelebi ile Bayramiyye tarikatının kurucusu ve İstanbul'un fethini müjdeleyen Hacı Bayram-ı Veli öne çıkar; Hacı Bayram'ın elimizde yalnızca beş şiiri vardır. Damadı Eşrefoğlu Rumi, Kadiri çevresinde Pir-i Sani diye anılır ve Yunus izinde ilahiler söyler. Buhara'dan Bursa'ya gelen Emir Sultan, Kerametler Sultanı diye bilinir ve Yıldırım Bayezit'in bilim danışmanı olur. Kemal Ümmi Niğde'de yaşar; Divan'ı ve Kırk Armağan adlı didaktik eseri vardır. On altıncı yüzyılın iki yüzü vardır: Sivaslı Pir Sultan Abdal, Alevi-Bektaşi şiirinin nefes ustasıdır; şiirlerinde dönemin sosyal aksaklıklarını da dile getirir ve Sivas valisi tarafından asılır. Aziz Mahmud Hüdayi, gördüğü rüya üzerine Şeyh Üftade'ye bağlanır ve Celvetiye tarikatını kurar; Divan-ı İlahiyat'ı vardır.

On yedinci yüzyıldan on dokuzuncuya

Ümmi Sinan, Niyazi-i Mısri'nin şeyhidir; iki yüz dolayında şiir içeren Divan'ı vardır. Niyazi-i Mısri, heceli şiirlerinde Yunus'un, aruzlularında Nesimi ile Fuzuli'nin izini taşır; en meşhur eseri Divan-ı İlahiyyat'tır. On sekizinci yüzyılın yüzü Erzurumlu İbrahim Hakkı'dır: Divan'ının yanında tasavvuftan astronomiye uzanan bir ilimler ansiklopedisi olan mensur Marifetname'yi yazar ve eserin sonuna Kıyafetname adlı manzum bölümü ekler. On dokuzuncu yüzyılda bir mutasavvıf, Hacı Bayram'ın kabri başında söylediği gazelde ebced hesabıyla Ankara'nın 1923'te başkent olacağı tarihini düşürür; bu gazel istihracnamenin ünlü örneğidir.

Önemli notlar

• Yunus Emre "Hatem-i Lisan-ı Türkî" yani Türk dilinin mührü olarak anılır; menkıbedeki buğday-nefes seçimi Hacı Bektaş bağlantısını kurar.
• Kemal Ümmi'nin Şeyh Hamid-i Veli için yazdığı mersiye, tekke mersiyesinin anılan örneğidir.

Akılda tutma ipuçları

• Kurucu üçlüyü şehirle kodlayabilirsin: Yesevi Türkistan'ın, Mevlânâ Konya'nın, Yunus Anadolu bozkırının sesidir.
• Yedi Ulu Ozan'ı 14-15-16 merdiveniyle tutabilirsin: Nesimi tek başına 14'te, Yemini 15'te, kalan beşi 16'da buluşur.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Mutasavvıfları yüzyıllarına ve tarikat bağlarına göre eşleştirme
• Temel eserleri (Makalat, Garibname, Marifetname, Vesiletü'n-Necat) sahipleriyle bilme
• Yedi Ulu Ozan'ı sayabilme