Divan Sanatçıları II: 15-16. Yüzyıl (Şeyhi'den Bâki'ye)

On beşinci yüzyılda göz hekimi ve ilk hekimbaşı Şeyhi, eşeği konu alan Harname adlı hiciv mesnevisiyle ünlüdür. Fatih döneminin en büyük şairi Ahmet Paşa kasidede, döne döne redifli gazeliyle tanınan Necati Bey gazelde ustadır; Necati atasözü ve deyim kullanımıyla yerlilikte çığır açmıştır. Çağatay sahasının büyük ismi Ali Şîr Nevâî, ilk hamse sahibi ve Türkçeyi savunan Muhakemetü'l-Lugateyn'in yazarıdır. On altıncı yüzyıl üç zirveyle taçlanır: Edebiyatın en büyük lirik şairi Fuzuli (Leyla vü Mecnun, Beng ü Bade, Hadikatü's-Süeda, Şikayetname); Sultanü'ş-Şuara ünvanlı, Kanuni Mersiyesi'nin şairi Bâki; ve Şehzade Mustafa Mersiyesi ile hamse sahibi Taşlıcalı Yahya. Hayali, Zati, Bağdatlı Ruhi ile ilk anı örneği Babürname'nin yazarı Babür Şah da bu yüzyılın önemli adlarıdır.

On beşinci yüzyıl: Şeyhi, Ahmet Paşa, Necati

Şeyhi, göz hekimi olup Osmanlı'nın ilk hekimbaşısıdır (reisü'l-etıbba); Hacı Bayram-ı Veli'ye intisap edip Şeyhi mahlasını almıştır. Anadolu'da klasik edebiyatı ana hatlarıyla ortaya koyan ilk şairlerdendir. Harname, kendisine verilen tımarı alamayışını bir eşek üzerinden anlatan hiciv mesnevisidir; Hüsrev ü Şirin'i de Genceli Nizami'den çevirmiştir ama bitirememiştir. Ahmet Paşa, Fatih devrinin en büyük şairi ve Sultanü'ş-Şuara'dır. Necati Bey, döne döne redifli gazeliyle ünlüdür; âşıkane, sade gazelleriyle klasik şiire gerçek şiir edasını vermiş, atasözü ve deyimleri başarıyla kullanarak yerlilikte çığır açmıştır. Hayvanlar üzerine yazılan ilk mersiye olan Mersiye-i Ester (Katır Mersiyesi) onundur.

Ali Şîr Nevâî

Hüseyin Baykara'nın arkadaşı olan Ali Şîr Nevâî; şair, fikir adamı, devlet adamı ve Türk dili savunucusudur. Çağatay sahasının en büyük şairidir ve Türk edebiyatının ilk hamse sahibidir: Hayretü'l-Ebrar, Ferhad ü Şirin, Leyla vü Mecnun, Seb'a-i Seyyar ve Sedd-i İskenderî. Muhakemetü'l-Lugateyn'de Türkçe ile Farsçayı karşılaştırır ve Türkçeyi üstün tutar; Mecalisü'n-Nefais, Türk edebiyatının ilk şair tezkiresidir; Mizanü'l-Evzan aruz veznini anlatır.

Bâki

On altıncı yüzyıl Osmanlı sahasının en büyük şairi Bâki, Sultanü'ş-Şuara (şairler sultanı) diye anılır; Sultanü'ş-Şuara denince akla Bâki gelmelidir. Kadılık ve kazaskerlik görevlerinde bulunmuş ama çok istediği şeyhülislamlığa gelemeden vefat etmiştir. Kanuni'ye sunduğu şiirlerle himayesini kazanmış, padişahın ölümü üzerine edebiyatımızın en güzel mersiyelerinden biri olan Kanuni Mersiyesi'ni terkibibent biçiminde yazmıştır. Fezail-i Cihad ve Fezail-i Mekke, Sokullu'nun emriyle yaptığı çevirilerdir.

Yüzyılın öteki adları

Taşlıcalı Yahya, Kanuni dönemi şairidir; Şehzade Mustafa'nın entrikalarla boğdurulup öldürüldüğünü düşünerek terkibibent biçiminde Şehzade Mustafa Mersiyesi'ni yazmıştır ve hamse sahibidir (Gencine-i Raz, Kitab-ı Usul, Gülşen-i Envar, Şah u Geda, Yusuf u Züleyha). Zati, dükkânındaki şairler topluluğuyla ustalık okulu kurmuş, gençleri yetiştirmiştir. Hayali Bey döneminin sevilen gazel şairidir. Bağdatlı Ruhi, seyahate düşkün, sosyal hayata duyarlı eleştirel bir şairdir; on yedi bentlik sosyal hicvi olan Terkibibent'ine Ziya Paşa nazire yazmıştır. Babür Şah hem padişah hem şair hem hattattır; Vekayi de denen Babürname, dünyanın ilk anı-hatıra türündeki eseridir.

Önemli notlar

• Fuzuli'nin Leyla vü Mecnun'u yazmasında, Bağdat'ın fethi sırasında tanıştığı şairlerin teşviki etkili olmuştur.
• Necati Bey için Latifi "Osmanlı şairlerinin yüz suyu" demiştir; onun gazeldeki ustalığına işaret eder.

Akılda tutma ipuçları

• İki mersiyeyi şairle tut: Kanuni'yi Bâki, Şehzade Mustafa'yı Taşlıcalı Yahya ağlar.
• Fuzuli'yi üç dille kodla: Türkçe, Arapça, Farsça divanıyla üç dilin lirik ustasıdır.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• 15-16. yüzyıl divan şairlerini eserleri ve ünvanlarıyla eşleştirme
• Fuzuli'nin eserlerini (Leyla vü Mecnun, Beng ü Bade, Şikayetname, Hadikatü's-Süeda) tanıma
• Türk-Çağatay-Osmanlı sahalarının büyük isimlerini (Nevâî, Bâki) ayırt etme