Divan Sanatçıları I: 13-14. Yüzyıl (Dehhani'den Nesimi'ye)
Okuma süresi yaklaşık 9 dakika
Divan şiirini 13. yüzyılda başlatan Hoca Dehhani, aşk-şarap-kadın konularını işleyen bir zevk şairidir; Anadolu'da sultanlara ilk Türkçe kaside sunan kişidir ve Fuad Köprülü onu Anadolu'da din dışı şiirin başlangıcı sayar. Aynı yüzyılın büyük mutasavvıfı Mevlânâ Farsça yazar; oğlu Sultan Veled ise Anadolu Türk edebiyatında Türkçe şiirin öncüsüdür. On dördüncü yüzyılda Türk edebiyatında mahlas kullanan ilk şair Gülşehri'dir; Mantıku't-Tayr adlı çevirisiyle tanınır. Âşık Paşa Garibname ile Türkçe bilincini savunur. Ahmedi İskendername'siyle, Şeyhoğlu Hurşidname ile, Seyyad Hamza çocuklar için ilk şiir ve ilk Yusuf u Züleyha ile, Erzurumlu Darir ilk Türkçe siyer ile anılır. Hurufiliğin propaganda şairi Seyyid Nesimi, derisi yüzülerek öldürüldüğü için Alevilerce Şah-ı Şehid diye anılır.
Hoca Dehhani
On üçüncü yüzyılda III. Alâeddin Keykubat döneminde Anadolu'ya gelen Hoca Dehhani, saraydaki meclislere katılan bir saray ve zevk şairidir. İran şiirindeki edebî sanatları Türk şiirine uyarlamış, Anadolu'da sultanlara ilk Türkçe kasideyi sunmuştur. Şiirlerinde bahar, gül, işret meclisi ve dünya zevkleri işlenir. Aşk, şarap ve kadın konularını işleyerek divan edebiyatını başlatan şair odur; Fuad Köprülü onu Anadolu'da din dışı şiirin başlangıcı olarak gösterir. Yirmi bin beyitlik Farsça Selçuklu Şehnamesi'ni yazmıştır ancak bu eser kayıptır.
Mevlânâ ve Sultan Veled
Mevlânâ Celaleddin Rumî, Belh'ten Konya'ya uzanan yolculukta Attar ile görüşmüş, Şems-i Tebrizi ile tanışması hayatını değiştirmiştir. Eserlerini Farsça yazar: Mesnevi, Şems aşkıyla yazdığı için Divan-ı Şems de denen Divan-ı Kebir, sohbetlerinden oluşan Fihi Ma Fih, yedi vaazını toplayan Mecalis-i Seba ve 147 mektuplu Mektubat. Mevleviliğin ilk şeyhi Hüsameddin Çelebi, tarikatı kurup sistemleştiren ise oğlu Sultan Veled'dir. Sultan Veled, Mevlânâ'nın büyük oğludur ve Anadolu Türk edebiyatında Türkçe şiirin öncüsüdür; Farsça yazsa da Türkçe şiirleri de vardır.
Gülşehri ve Âşık Paşa
Gülşehri, Türk edebiyatında mahlas kullanan ilk şairdir. Mantıku't-Tayr adlı Türkçe eseri, Attar'ın aynı adlı eserinden ekleme ve çıkarmalarla yaptığı, vahdet-i vücut anlayışını içeren alegorik bir mesnevidir: Otuz kuşun Hüdhüd rehberliğinde Allah'a ulaşma yolculuğunu anlatır ve Türkçe dil bilinci taşır. Felekname'yi de yazmıştır. Âşık Paşa, 10592 beyitlik Garibname ile Türkçeye sahip çıkılmasını isteyen dil bilincinin öncüsüdür.
On dördüncü yüzyılın öteki şairleri
Ahmet Fakih, Çarhname adlı yüz beyitlik dinî-ahlaki kasidesiyle tanınır; elimizde 83 beyti vardır ve Anadolu'da yazılan ilk Türkçe eserlerdendir. Ahmedi, Yıldırım Bayezit hizmetindedir; İskendername ile ünlüdür ve Cemşid ü Hurşid mesnevisini yazmıştır. Şeyhoğlu Mustafa Hurşidname (Hurşid ü Ferahşad) ile anılır. Seyyad Hamza, çocuklar için ilk şiir yazan şairdir; mersiyeleriyle dikkat çeker ve Anadolu sahasının ilk Yusuf u Züleyha'sını (1529 beyit) yazmıştır. Erzurumlu Kadı Mustafa Darir, Anadolu'da ilk siyer yazarıdır; Siretü'n-Nebi ilk Türkçe siyerdir. Hoca Mesud, Süheyl ü Nevbahar ve Sadi'den çevirdiği Ferhengname-i Sadi ile tanınır; Yusuf-ı Meddah'ın Varka ve Gülşah'ı meclislerden oluşan bir aşk mesnevisidir.
Seyyid Nesimi ve Kadı Burhaneddin
Seyyid Nesimi, Hacı Bayram-ı Veli'ye intisap etmek istemiş ama kabul edilmemiştir; Hurufilik mezhebinin kurucusu Fazlullah Hurufi'nin halifelerindendir. Varlığı ve yaratılışı harflerle açıklayan Hurufiliğin propaganda şairidir; derisi yüzülerek öldürüldüğü için Alevi şairlerce Şah-ı Şehid olarak anılır. Türkçe Divan'ı vardır ve Yedi Ulu Ozan'dan biridir. Kadı Burhaneddin ise tuyuğ nazım şeklinin ilk büyük ustasıdır.
İlk kapanı
İlk'ler çaprazlanır: Mahlas kullanan ilk şair Gülşehri, çocuklar için ilk şiir yazan Seyyad Hamza, ilk Türkçe siyer yazarı Darir, divan şiirini başlatan Hoca Dehhani'dir. Mantıku't-Tayr sorusu çıkmış haliyle Gülşehri-Attar bağıyla gelir; eseri Ahmedi'ye ya da Şeyh Galip'e bağlayan seçenekler tuzaktır.
Önemli notlar
- Mantıku't-Tayr, kuşların dili anlamına gelir; Attar'ın Farsça eserinden Gülşehri'nin Türkçeye kazandırdığı alegorik mesnevidir.
- Ahmedi'nin İskendername'si, İskender'in seferlerini anlatırken bir bölümünde Osmanlı tarihine de yer verir.
Akılda tutma ipuçları
- İlk mahlası Gülşehri ile tut: Gül adını şiirine ilk kez o mühürler.
- Dehhani'yi kapı gibi düşün: Divan şiirinin kapısını aşk-şarap-kadın konularıyla o açar.
ÖSYM uyarıları
- "Mevlânâ eserlerini Türkçe yazmıştır" yargısı yanlıştır; dili Farsçadır, Türkçe öncülük Sultan Veled'dedir.
- Nesimi'yi tasavvuf şairi sanıp Hurufilik bağını atlayan yorumlar eksiktir; o, Hurufiliğin propaganda şairidir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- 13-14. yüzyıl divan şairlerini ayırt edici özellikleri ve eserleriyle eşleştirme
- Türkçe dil bilinci taşıyan ilk şairleri (Gülşehri, Âşık Paşa) tanıma
- İlk'leri (ilk mahlas, ilk siyer, ilk Anadolu Yusuf u Züleyha) bilme
Kendini sına
Divan edebiyatını başlatan şair kimdir?
Hoca Dehhani'dir; aşk, şarap ve kadın konularını işlemiştir.
Türk edebiyatında mahlas kullanan ilk şair kimdir?
Gülşehri'dir; Mantıku't-Tayr ile tanınır.
Anadolu Türk edebiyatında Türkçe şiirin öncüsü kimdir?
Mevlânâ'nın oğlu Sultan Veled'dir.
Çocuklar için ilk şiir yazan ve ilk Yusuf u Züleyha'yı yazan şair kimdir?
Seyyad Hamza'dır.
İlk Türkçe siyeri kim yazmıştır?
Erzurumlu Kadı Mustafa Darir; eseri Siretü'n-Nebi'dir.
Seyyid Nesimi neden Şah-ı Şehid diye anılır?
Derisi yüzülerek öldürüldüğü için Alevi şairlerce böyle anılır; Hurufiliğin propaganda şairidir.
Ahmedi'nin ünlü eseri hangisidir?
İskendername'dir; Cemşid ü Hurşid mesnevisi de vardır.
Konuyla ilgili eserler
- Mantıku't-TayrGülşehrî
- Cemşid ü HurşidAhmedî
- Yusuf u ZüleyhaŞeyyad Hamza
- GaribnameÂşık Paşa