Cumhuriyet Tiyatrosu: Toplumsal Eleştiri ve Diğer Yazarlar
Okuma süresi yaklaşık 9 dakika
Cumhuriyet tiyatrosunda toplumsal eleştiri güçlü bir damardır. Cevat Fehmi Başkut, toplumsal aksaklıkları taşlama yoluyla eleştiren oyunlarıyla tanınır; Buzlar Çözülmeden, Paydos, Harput'ta Bir Amerikalı (Amerikan hayranlığının alaya alınması), Makine, Sana Rey Veriyorum (siyasi eleştiri), Göç ve Hacıyatmaz (dalkavukluk) başlıca eserleridir. Cetin Altan, gazeteci-yazardır; konularını kendi çevresinden alır, aile ilişkilerini ve bürokrasiden duyduğu mutsuzluğu işler (Çemberler, Tahterevalli, Dörtbaş, Mor Defter). Recep Bilginer, toplumsal ve siyasi konuları işler (Sarı Naciye, İsyancılar, Ben Devletim). Refik Erduran (Cengiz Han'ın Bisikleti, Deli), Cahit Atay ise töre ve köy konularını işler; Sultan Gelin, Pusuda, Ana Hanım Kız Hanım gibi oyunlarında Anadolu kadınının dramını ve töre baskısını anlatır.
Cevat Fehmi Başkut
Cevat Fehmi Başkut, toplumsal aksaklıkları taşlama ve mizah yoluyla eleştiren oyunlarıyla Cumhuriyet tiyatrosunun en çok oynanan yazarlarındandır. Buzlar Çözülmeden, bir akıl hastanesinden kaçanların bir kasabayı yönetmesi üzerinden toplum düzenini hicveder; Paydos, öğretmenlik ve idealizm ile geçim sıkıntısını işler. Harput'ta Bir Amerikalı Amerikan hayranlığını alaya alır, Makine bir otomobilin aile hayatında yaptığı değişiklikleri, Kleopatra'nın Mezarı arkeoloji kazılarını, Sana Rey Veriyorum etkili bir siyasi eleştiriyi, Hacıyatmaz dalkavukluğu, Göç kurnaz bir kapıcı tipini anlatır. Başkut, gündelik hayattan aldığı tiplerle güçlü bir toplumsal taşlama kurar.
Cetin Altan
Cetin Altan, gazeteci-yazardır; oyunlarının konusunu kendi çevresinden alır. Çemberler, hayatlarından memnun olmayan baba, anne ve çocukları (Nejat, Nevin) anlatır; Tahterevalli, bodrum katta oturan fakir bir memur ailesinin zenginleşme hayalini ve sınıf atlama arzusunu işler. Dörtbaş, insanın Şahin ve Mazlum cephelerini iki ayrı kişilikte toplayarak doymazlığı ve ezilmişliği yansıtır; Dilekçe bürokrasiyi eleştirir. Cetin Altan, aile ilişkilerini ve bürokrasiden duyduğu mutsuzluğu keskin bir dille sahneye taşır.
Cahit Atay ve töre tiyatrosu
Cahit Atay, töre ve köy konularını işleyen bir tiyatro yazarıdır; Anadolu kadınının dramını ve töre baskısını anlatır. Sultan Gelin'de ağa, oğluna Sultan'ı gelin olarak alır; oğlu doğum gecesi ölünce Sultan beş yaşındaki oğluna nişanlanır, çocuk büyüyünce Sultan sevdiğine kaçar, ağa yeni doğan oğluyla Sultan'ı yine nişanlar; kadın sanki satılık bir malmış gibi görülür. Pusuda (Yılanoğlu, Yaşar), Ana Hanım Kız Hanım ve Karaların Memetleri diğer oyunlarıdır. Cahit Atay, töre ve namus baskısı altındaki kadının trajedisini gerçekçi bir dille işler.
Recep Bilginer ve Refik Erduran
Recep Bilginer, toplumsal ve siyasi konuları işleyen bir tiyatro yazarıdır; Sarı Naciye, İsyancılar, Ben Devletim ve Gazeteciden Dost gibi oyunlarında toplumsal adaletsizliği ve siyasi meseleleri ele alır. Refik Erduran, üstün yetenekli kişilerin topluma karşı sorumluluklarını işler; Deli ilk oyunudur, Cengiz Han'ın Bisikleti, Karayar Köprüsü, Büyük Justinyen, Ayışığında Şamata diğer eserleridir. Bu yazarlar, farklı yönelimleriyle Cumhuriyet tiyatrosunun toplumsal-eleştirel damarını zenginleştirir.
Cumhuriyet tiyatrosunun diğer adları
Cumhuriyet Dönemi tiyatrosu, adı geçen yazarların yanında pek çok isimle beslenir: Aziz Nesin (mizahi oyunlar), Haldun Taner (epik tiyatro), Sabahattin Kudret Aksal, Nazım Hikmet (Kafatası, Ferhad ile Şirin) ve Melih Cevdet Anday (Mikado'nun Çöpleri, İçerdekiler) da tiyatro yazar. Bu çeşitlilik; tarihî oyun, töre tiyatrosu, epik tiyatro, absürt öğeler ve toplumsal taşlama gibi farklı biçimlerle Türk tiyatrosunu çok yönlü bir olgunluğa taşır.
Toplumsal tiyatro kapanı
Cevat Fehmi Başkut-Buzlar Çözülmeden/Paydos ve toplumsal taşlama çıkmış soruda sıktır. Cetin Altan'ın bürokrasi-aile eleştirisi ve Cahit Atay'ın töre-kadın teması (Sultan Gelin) ayırt edicidir. Sultan Gelin'i Necati Cumalı'ya bağlayan seçenekler yanlıştır; eser Cahit Atay'ındır. Bu dönem tiyatrosunun çok yönlülüğü (tarihî, töre, epik, taşlama) hatırlanmalıdır.
Önemli notlar
- Cevat Fehmi Başkut'un Buzlar Çözülmeden ve Paydos gibi oyunları, toplumsal eleştiriyi mizahla birleştirerek uzun yıllar sahnede kalmıştır.
- Cahit Atay'ın töre tiyatrosu, Anadolu kadınının töre ve namus baskısı altındaki dramını Türk sahnesine taşıyan güçlü örneklerdendir.
Akılda tutma ipuçları
- Cevat Fehmi Başkut'u toplumsal taşlama ile tut: Buzlar Çözülmeden, Paydos.
- Cahit Atay'ı töre-kadın ile kodla: Sultan Gelin'de kadın satılık mal gibi görülür.
ÖSYM uyarıları
- "Cetin Altan tarihî tiyatro yazarıdır" yargısı yanlıştır; o aile ve bürokrasi eleştirisi yapan çağdaş oyunlar yazar.
- Sultan Gelin'i Necati Cumalı'ya bağlayan seçenekler yanlıştır; eser Cahit Atay'ındır.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Toplumsal eleştiri tiyatrosu yazarlarını tanıma
- Cevat Fehmi Başkut'un toplumsal taşlama oyunlarını bilme
- Cahit Atay ve diğer yazarların töre-köy temalı oyunlarını açıklama
Kendini sına
Buzlar Çözülmeden ve Paydos kimindir?
Cevat Fehmi Başkut'undur; toplumsal taşlama oyunlarıdır.
Cetin Altan oyunlarında neyi işler?
Aile ilişkilerini ve bürokrasiden duyduğu mutsuzluğu.
Sultan Gelin kimindir, neyi anlatır?
Cahit Atay'ındır; töre baskısı altında satılık mal gibi görülen kadını anlatır.
Harput'ta Bir Amerikalı neyi alaya alır?
Amerikan hayranlığını alaya alır; Cevat Fehmi Başkut'undur.
Refik Erduran'ın ilk oyunu hangisidir?
Deli'dir.
Cahit Atay hangi konuları işler?
Töre ve köy konularını; Anadolu kadınının dramını.
Konuyla ilgili eserler
- Buzlar ÇözülmedenCevat Fehmi Başkut
- PaydosCevat Fehmi Başkut
- Sultan GelinCahit Atay