Cumhuriyet Hikâyesi: Mizah ve Toplumsal Hiciv (Aziz Nesin, Haldun Taner)

Cumhuriyet Dönemi'nde mizah ve toplumsal hiciv, hikâye ve romanın güçlü bir koludur; toplumsal aksaklıklar, bürokrasi, yozlaşma ve haksızlıklar gülmece yoluyla eleştirilir. Aziz Nesin (asıl adı Mehmet Nusret), mizah ustasıdır ve çağımızın Nasrettin Hocası olarak kabul edilir; Sabahattin Ali ve Rıfat Ilgaz ile Marko Paşa gazetesini çıkarır, toplumsal çarpıklıkları keskin bir mizahla hicveder (Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz, Zübük, Şimdiki Çocuklar Harika, Böyle Gelmiş Böyle Gitmez). Haldun Taner, hikâye ve tiyatroda usta bir yazardır; toplumsal yapıyı bütüncül ve gerçekçi bir üslupla, eleştirel ama incelikli bir anlatımla sunar (Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu, Ayışığında Çalışkur, On İkiye Bir Var). Rıfat Ilgaz, Hababam Sınıfı ile mizahi eğitim eleştirisi yapar; Muzaffer İzgü de mizah çizgisini sürdürür.

Mizah ve hiciv geleneği

Cumhuriyet Dönemi'nde mizah ve toplumsal hiciv, hikâye ve romanın etkili bir koludur. Toplumsal aksaklıklar, bürokrasinin işleyişi, yozlaşma, çıkarcılık, yoksulluk ve haksızlıklar gülmece ve yergi yoluyla eleştirilir. Mizah, yalnızca güldürmeyi değil, toplumsal eleştiriyi ve farkındalığı da amaçlar; bu yönüyle Nasrettin Hoca fıkralarından beslenen köklü bir geleneği sürdürür. Marko Paşa gibi mizah gazeteleri bu geleneğin önemli yayın organlarıdır.

Haldun Taner

Haldun Taner, 1940 sonrası Türk edebiyatında düzyazı, öykü ve tiyatro türünde eser vermiş bir yazardır; eserlerinde toplumsal yapıyı bütüncül bir biçimde ve gerçekçi bir üslupla sunar. Eleştirel anlatımı, sosyal sorunları daha ilgi çekici biçimde sunmasına zemin hazırlar. Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu ve Ayışığında Çalışkur öykülerinde yazarın toplumsal gözlemi ve incelikli mizahı öne çıkar; bu iki hikâye tiyatroya da uyarlanmıştır. On İkiye Bir Var, Konçinalar, Sancho'nun Sabah Yürüyüşü, Yaşasın Demokrasi, Kızıl Saçlı Amazon diğer eserleridir; tiyatroları ayrıca tiyatro konusunda ele alınır (Keşanlı Ali Destanı bilinen oyunudur).

Rıfat Ilgaz ve Muzaffer İzgü

Rıfat Ilgaz, şiirin yanında mizahi roman ve hikâyeleriyle tanınır; Hababam Sınıfı önce hikâye serisi olarak yayımlanır, sonra romana dönüşür ve oyunlaştırılır: Parasız yatılı okuyan öğrencileri mizahi bir açıdan ele alır. Bizim Koğuş (Pijamalılar), devlet hastanelerinin durumunu hicveder. Muzaffer İzgü, mizah roman ve hikâyeleriyle köyden kente göçü ve toplumsal aksaklıkları güldürerek eleştirir; çocuk edebiyatına da katkı verir. Bu yazarlar, mizahı toplumsal eleştirinin etkili bir aracı olarak kullanır.

Reşat Enis ve diğer adlar

Mizah dışında toplumsal gözlem hikâyeciliğini sürdüren başka adlar da vardır. Reşat Enis Aygen, toplumsal gerçekçi çizgide yoksulluğu ve toplumsal sorunları işler (Afrodit Buhurdanında Bir Kadın, Kanun Namına). Bu dönem hikâyeciliği, Sait Faik'in durum çizgisi, Aziz Nesin-Haldun Taner'in mizah-hiciv çizgisi ve toplumsal gerçekçi gözlem çizgisiyle çok yönlü bir zenginlik gösterir; Türk hikâyesi bu dönemde teknik ve tematik olarak en verimli çağını yaşar.

Önemli notlar

• Marko Paşa gazetesi, Aziz Nesin, Sabahattin Ali ve Rıfat Ilgaz'ın birlikte çıkardığı, dönemin en etkili mizah-muhalefet yayınıdır.
• Haldun Taner hem hikâyeci hem de epik tiyatronun (Keşanlı Ali Destanı) Türk edebiyatındaki güçlü temsilcisidir.

Akılda tutma ipuçları

• Aziz Nesin'i lakapla tut: Çağımızın Nasrettin Hocası; Marko Paşa gazetesi.
• Hababam Sınıfı'nı Rıfat Ilgaz ile eşle: Önce hikâye, sonra roman, sonra oyun.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Cumhuriyet mizah ve hiciv hikâyeciliğini açıklama
• Aziz Nesin ve Haldun Taner'i eserleriyle tanıma
• Rıfat Ilgaz ve mizah geleneğinin toplumsal işlevini bilme