Cumhuriyet Roman-Hikâyesi: Toplumcu Gerçekçiler I (Sabahattin Ali, Kemal Tahir, Orhan Kemal)

Toplumcu gerçekçi anlayış, Türk edebiyatında 1930'lu yıllardan itibaren etkisini gösterir; gözleme dayanır, köylüyü anlatır ve sosyal hayatın problemlerine yaslanır, ayrıca Marksizm ve sosyalizm etkisi taşır. Ağa-köylü çatışması, emekçinin hakkı, işçi-işveren ilişkileri işlenir; tezli roman önemsenir, didaktiklik ve sosyal realizm görülür, ağırlıkla köy romanları yazılır. Sadri Ertem, Çıkrıklar Durunca ile yerli sanayinin çöküşünü anlatan bu çizginin öncülerindendir. Sabahattin Ali, Kuyucaklı Yusuf (toplumcu gerçekçiliğin en başarılı örneklerinden) ve Kürk Mantolu Madonna romanlarıyla, Değirmen-Kağnı-Ses hikâye kitaplarıyla tanınır; sanatın insanı yükseltmesi gerektiğini savunur. Kemal Tahir, Nâzım Hikmet'in yönlendirmesiyle romana başlar; Devlet Ana (Osmanlı'nın kuruluşu), Esir Şehrin İnsanları, Yorgun Savaşçı ve köy romanlarıyla anılır. Orhan Kemal, Çukurova işçisini ve yoksul insanı anlatır; Bereketli Topraklar Üzerinde ve Cemile başlıca eserleridir.

Sadri Ertem ve Sabahattin Ali

Sadri Ertem, Çıkrıklar Durunca romanıyla toplumcu gerçekçiliğin öncülerindendir: Avrupa'dan fabrika malları gelince el tezgâhlarının (çıkrıkların) durması ve yerli sanayinin çöküşü, Şiddikzade'nin ticaretiyle köylünün direnişi üzerinden anlatılır. Sabahattin Ali, toplumsal gerçekçilik akımının sanatkâr hikâyecisidir; edebiyat ve sanatın bir tür propaganda olduğunu, sanatın insanları daha iyiye, doğruya ve güzele yükseltmesi gerektiğini söyler. Kuyucaklı Yusuf, eşkıyaların öldürdüğü ailenin çocuğu Yusuf ile Muazzez'in trajik hikâyesini anlatır ve toplumcu gerçekçi Türk edebiyatının en başarılı örneği sayılır; Kürk Mantolu Madonna, Raif Efendi'nin Berlin'de ressam Maria Puder'e olan aşkını işler. İçimizdeki Şeytan romanı; Değirmen, Kağnı, Ses, Yeni Dünya, Sırça Köşk hikâye kitaplarıdır. Marko Paşa mizah gazetesini de çıkarır.

Kemal Tahir

Kemal Tahir, Nâzım Hikmet ile birlikte askeri isyana teşvikten yargılanır ve romana da Nâzım'ın yönlendirmesiyle girer; Çorum, Çankırı, Malatya cezaevlerinde tanıdığı köylüleri gözlemleyerek yazar. Devlet Ana, Osmanlı'nın kuruluşunu anlatır ve Batılılaşma karşıtlığı sezilir; Osmanlı toplumunda kölelik ve sınıf yapısı olmadığını söylediği için Marksistlerce eleştirilir. Esir Şehrin İnsanları ve Esir Şehrin Mahpusu, Yorgun Savaşçı (Millî Mücadele), Köyün Kamburu-Yediçınar Yaylası-Büyük Mal üçlemesi, Rahmet Yolları Kesti, Bozkırdaki Çekirdek (köy enstitüsü kurulması) diğer eserleridir. Cemil Meriç onu Türk romanının en yiğit, en büyük temsilcisi olarak över.

Orhan Kemal

Orhan Kemal, Çukurova işçisini, pamuk tarlalarındaki ve fabrikalardaki yoksul insanı anlatır. Bereketli Topraklar Üzerinde, Çukurova'ya çalışmaya gelen üç köylünün (Köse Hasan, Pehlivan Ali, Yusuf) sömürülüşünü anlatan en güçlü eseridir. Cemile, çırçır fabrikasında tanıştığı eşinden hareketle kadın konusunu işler; 14-15 yaşında bir Boşnak kızı olan Cemile ile fabrika kâtibi Necati'nin aşkını anlatır. Baba Evi, Avare Yıllar (otobiyografik), Murtaza (görevine aşırı bağlı bekçi), Gurbet Kuşları, Hanımın Çiftliği, Vukuat Var, El Kızı, Eskici ve Oğulları diğer romanlarıdır; 72. Koğuş ünlü eseridir. Bereketli Topraklar Üzerinde ve 72. Koğuş tiyatroya da uyarlanır.

Toplumsal panorama

Bu üç yazar, Cumhuriyet'in toplumcu gerçekçi romanının omurgasını kurar. Sabahattin Ali taşra ve birey trajedisini, Kemal Tahir tarih ve köy gerçeğini, Orhan Kemal ise kent-fabrika işçisini ve Çukurova'yı öne çıkarır. Ortak paydaları ezilen insanı, emeği ve sömürüyü gözleme dayalı, gerçekçi bir dille anlatmalarıdır; çoğu zaman tezli bir yapı taşırlar.

Önemli notlar

• Sabahattin Ali hem toplumcu gerçekçi hikâyeciliğiyle (Kağnı, Ses) hem de bireysel-lirik Kürk Mantolu Madonna'sıyla anılır; iki yönü de bilinmelidir.
• Kemal Tahir'in Devlet Ana'daki Osmanlı yorumu, dönemin Marksist eleştirmenleriyle tartışmasına yol açan özgün bir tarih tezidir.

Akılda tutma ipuçları

• Üç yazarı alanla ayır: Sabahattin Ali taşra-birey, Kemal Tahir tarih-köy, Orhan Kemal Çukurova-fabrika.
• Kuyucaklı Yusuf'u en başarılı toplumcu roman diye tut; yazarı Sabahattin Ali.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Toplumcu gerçekçi anlayışın özelliklerini açıklama
• Sabahattin Ali, Kemal Tahir ve Orhan Kemal'i eserleriyle tanıma
• Bu yazarların işlediği toplumsal sorunları bilme