Cumhuriyet Şiiri: Toplumcu Gerçekçi Şiir ve Nâzım Hikmet

Toplumcu gerçekçi şiir, ülke dertlerine üzülen, sorunların çözümü için sosyalizm ve marksizmi öne çıkaran bir anlayıştır; hitabet üslubu taşır, dil alıcıyı harekete geçirme işlevinde kullanılır ve topluluğa seslenilir. Görsel-karmaşık tekniklerle geleneksele karşı çıkar, fütürizm etkisi taşır ve Mayakovski'den etkilenir; emek, başkaldırı ve sömürü kavramları kullanılır. İki koldan gelişir: Nâzım Hikmet kolu (Rus fütüristlerinden etkilenen İlhami Bekir Tez, Hasan İzzettin Dinamo) ve Almanya'da dadaizm-sürrealizmi tanıyan Ercüment Behzat Lav kolu. Nâzım Hikmet (tam adı Nâzım Hikmet Ran), ilk şiiri Feryad-ı Vatan'ı hece ile yazsa da sonra serbest şiire kayar; marksist düşünce, Mayakovski etkisi ve basamaklı dize onun imzasıdır. 835 Satır, Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedrettin Destanı, Kuvayi Milliye Destanı ve Memleketimden İnsan Manzaraları başlıca eserleridir. 1940 kuşağı toplumcu gerçekçi şairler (Enver Gökçe, A. Kadir, Rıfat Ilgaz) Nâzım etkisinde yoksulluğu ve mücadeleyi anlatır.

Nâzım Hikmet

Nâzım Hikmet (tam adı Nâzım Hikmet Ran), ilk şiiri Feryad-ı Vatan'ı Balkan Savaşları sırasında hece ile yazar; ilk şiirlerinde heceye bağlıdır, sonra serbest şiire kayar. Marksist düşünce ve Mayakovski etkisi belirgindir; şiire getirdiği en büyük yenilik serbest şiir ve basamaklı dizedir. Şiirinde millî söylev, özlem ve yurt sevgisi de yer alır. Serbest ölçüyü ve konuşma dilini şiire sokan, geleneksel kalıpları kıran öncü şairdir; şiirinde toplumsal içerik ile biçimsel yenilik birleşir.

Nâzım'ın eserleri

835 Satır ilk önemli kitaplarındandır. Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedrettin Destanı, Osmanlı'daki Şeyh Bedrettin ayaklanmasını; Kuvayi Milliye Destanı ve Memleketimden İnsan Manzaraları, Millî Mücadele'yi ve Anadolu insanını anlatan büyük destanlarıdır. Jokond ile Sİ-YA-U, Kafatası, Piraye'ye yazdığı şiirler, Ferhad ile Şirin ve Yusuf ile Menofis oyunları, Saat 21-22 Şiirleri ve Rubailer diğer eserlerindendir; Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim romanıdır.

Nâzım kolu şairleri

Ercüment Behzat Lav, Almanya'da dadaizm ve sürrealizmi tanır; Alman fütürizmi ile dadaizmi yorumlar, şiirde alaysılamaya (ironi) yer verir ve başkaldırı şairidir (SOS, Mau Mau, Kaos). İlhami Bekir Tez, Nâzım etkisindedir; işçileri konu alan ilk şiir kitabı 24 Saat'tir. Hasan İzzettin Dinamo, önce heceyle sonra serbest nazımla yazar, toplumcu söyleme sahiptir (Özgürlük Türküsü, Kutsal İsyan).

1940 kuşağı toplumcular

1940-1960 yıllarında toplumcu şiir anlayışını sürdürenler Nâzım Hikmet etkisinde kalmıştır; sosyalizm, yoksulluk, fakirlik ve hürriyetten yoksunluk gibi konular işlenir, şiirleri ideoloji kokar. Enver Gökçe, Ant dergisindeki Köylülerime şiiriyle ünlenir, köylünün yoksulluğunu ve kavgayı anlatır (Dost Dost İle Kavga, Panzerler Üstümüze Kalkarlar). A. Kadir (İbrahim Abdülkadir Meriçboyu), savaşın acılarını ve hapishane hayatını işler, sonra çevirmenliğe yönelir (Tebliğ). Rıfat Ilgaz, Cahit Irgat ve Mehmet Kemal de bu kuşaktandır.

Önemli notlar

• Nâzım Hikmet'in basamaklı (merdivenli) dizesi, Mayakovski'den alınan ve dizeyi kırarak vurgu yaratan bir biçim yeniliğidir.
• Memleketimden İnsan Manzaraları, Nâzım'ın hapiste yazdığı, Anadolu insanının panoramasını sunan destansı büyük eseridir.

Akılda tutma ipuçları

• Nâzım'ı iki yenilikle tut: Serbest şiir ve basamaklı dize; Mayakovski etkisiyle.
• İki kolu isimle ayır: Nâzım kolu Rus fütürizmi, Ercüment Behzat kolu Alman dadaizmi-sürrealizmi.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Toplumcu gerçekçi şiirin özelliklerini (ideoloji, hitabet, serbest biçim) açıklama
• Nâzım Hikmet'in serbest şiir ve basamaklı dize yeniliğini tanıma
• Nâzım'ın destan ve şiir kitaplarını bilme