Cumhuriyet Şiiri: Garip Hareketi (I. Yeni)
Okuma süresi yaklaşık 9 dakika
Garip hareketi (I. Yeni), Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat'ın 1941'de çıkardığı ortak Garip kitabıyla başlar; ön sözü Orhan Veli yazar ve insanları alışılmıştan şüpheye davet ederler. Geleneksel anlayışlara karşıdırlar: Vezin ve kafiye reddedilir, serbest şiir yazılır; edebî sanatlar ve söz oyunları kabul edilmez, gibi kelimesi kullanılmaz, şairaneliğe yer verilmez. Şiirde günlük konuşma dili ve sokak Türkçesi esas alınır, sokaktaki sıradan insan anlatılır; şaka, nükte ve tekerlemeye yer verilir, şiir duyguya değil akla seslenir ve yaşama sevinci işlenir. Dadaizm ve sürrealizm etkisi kısmen vardır. Orhan Veli akımın öncüsüdür (İstanbul'u Dinliyorum, Anlatamıyorum); Melih Cevdet 1946 sonrası toplumsal-rasyonalist çizgiye kayar (Rahatı Kaçan Ağaç, Kolları Bağlı Odysseus); Oktay Rifat ise Garip sonrası kendi çizgisini geliştirir.
Garip'in doğuşu
Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat 1941'de Garip adlı ortak bir kitap çıkarırlar; insanları alışılmıştan şüpheye davet eder, geleneksel anlayışlara karşı olduklarını beyan ederler. Garip kitabının ön sözünü Orhan Veli yazar ve şiirde ne istediklerini açıklar: Bu kitap, sizi alışılmış şeylerden şüpheye davet edecektir. Hareket, adını bu ortak kitaptan alır ve I. Yeni olarak da anılır.
Garip'in ilkeleri
Vezin ve kafiye reddedilir, serbest şiir yazılır. Edebî sanatlar ve söz oyunları kabul edilmez; benzetmeye dayalı gibi kelimesi kullanılmaz. Şiirde günlük konuşma dili, sokak Türkçesi esas alınır; şairaneliğe yer verilmez. Gelenek dışlanır; geleneksel şiire, imgeye, kapalılığa, şiiriyete, uyağa ve dörtlüğe karşı çıkarlar. Sokaktaki sıradan insan anlatılır; şaka ve nükteye, nükte ve tekerlemeye yer verilir. Şiir duyguya değil akla seslenir, yaşama sevinci anlatılır. Dadaizm ve sürrealizm etkisi kısmen vardır.
Orhan Veli Kanık
Orhan Veli Kanık, Garip akımının öncüsüdür ve Garip'in ön sözünü de yazan kişidir. Mehmet Ali Sel ve Adil Hanı takma adlarını kullanır; Pireli Şiir ve Delikli Şiir şairi olarak bilinir. Balıkçılar, İstanbul, özlem ve doğa konularını işler; İstanbul'u Dinliyorum ve Anlatamıyorum şiirleri ünlüdür. Garip akımının özelliklerini hayatının sonuna kadar gösterir: Sokak dili, basit insanlar, yaşama sevinci. Altındağ, Galata Köprüsü, Pireli Şiir gibi şiirlerinde toplumsal duyarlık öne çıkar; halk şiirimizin imkânlarından da yararlanmış, ince eleştiri ve taşlama öğeleri kullanmıştır.
Melih Cevdet Anday
Melih Cevdet Anday, 1946 öncesi Garip akımının özelliklerini taşır; 1946 sonrası Garip sonrası sosyal, toplumsal ve rasyonalist bir anlayışa yönelir, toplum ve insani değerlere ağırlık verir, Yunan mitolojisinden etkilenir. Şiir: Garip, Rahatı Kaçan Ağaç, Telgrafhane, Yan Yana, Kolları Bağlı Odysseus, Ölümsüzlük Ardında Gılgamış. Roman: Gizli Emir, Aylaklar; tiyatro: Mikado'nun Çöpleri, İçerdekiler; deneme ve gezi yazılarıyla da tanınır.
Oktay Rifat
Oktay Rifat'ın şiiri üç evrede incelenir: Garip öncesi, Garip dönemi ve Garip sonrası. Garip döneminde akımın ilkelerine uyar; sonra kendi özgün çizgisini geliştirir, imgeye ve kapalılığa yönelir. Perçemli Sokak kitabıyla İkinci Yeni'ye yaklaşan bir çizgiye kayar; Aşağı Yukarı, Karga ile Tilki, Elleri Var Özgürlüğün diğer eserlerindendir. Şiirinde toplumsal duyarlık ile biçimsel arayış birlikte görülür.
Garip kapanı
Garip'in ölçü-uyak reddi, sokak dili ve sıradan insan ilkeleri çıkmış soruların merkezindedir; gibi kelimesinin kullanılmaması ve şiirin akla seslenmesi ayırt edici ipuçlarıdır. Orhan Veli-İstanbul'u Dinliyorum eşleşmesi sıktır. Melih Cevdet'in 1946 sonrası toplumsal çizgiye kayması sorulur; üç Garipçinin baştan sona aynı çizgide kaldığını söyleyen seçenekler yanlıştır, özellikle Oktay Rifat sonradan değişir.
Önemli notlar
- Garip hareketi, Türk şiirinde en köklü biçim kırılmasıdır; şiiri seçkinlerin dilinden sokağın diline indirir.
- Orhan Veli'nin erken ölümünden sonra Melih Cevdet ve Oktay Rifat Garip çizgisinden uzaklaşıp kendi yollarını bulmuştur.
Akılda tutma ipuçları
- Garip'i üç retle tut: Vezin ret, kafiye ret, şairanelik ret; sokak dili ve sıradan insan esas.
- Üç Garipçiyi tut: Orhan Veli (öncü), Melih Cevdet (sonra toplumsal), Oktay Rifat (sonra imgeci).
ÖSYM uyarıları
- "Garip şiiri imge ve kapalılığı esas alır" yargısı yanlıştır; Garip imgeye ve kapalılığa karşıdır, açık ve yalın dili savunur.
- Garipçilerin hepsinin ömür boyu aynı çizgide kaldığını söyleyen seçenekler yanlıştır; Melih Cevdet ve Oktay Rifat değişmiştir.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Garip hareketinin ilkelerini (ölçü-uyak reddi, sokak dili, sıradan insan) açıklama
- Üç Garipçiyi (Orhan Veli, Melih Cevdet, Oktay Rifat) eserleriyle tanıma
- Garip'in şiire getirdiği yeniliği geleneksel şiirle karşılaştırma
Kendini sına
Garip hareketi ne zaman, kimlerle başlar?
1941'de Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat'ın ortak Garip kitabıyla başlar.
Garip'in ön sözünü kim yazar?
Orhan Veli Kanık yazar.
Garip şiirinde vezin ve kafiye ne olur?
Reddedilir; serbest şiir yazılır, sokak dili esas alınır.
Orhan Veli'nin ünlü iki şiiri nedir?
İstanbul'u Dinliyorum ve Anlatamıyorum'dur.
Melih Cevdet 1946 sonrası hangi çizgiye kayar?
Toplumsal, rasyonalist bir anlayışa; Yunan mitolojisinden etkilenir.
Garip şiiri neye seslenir?
Duyguya değil akla seslenir; yaşama sevincini anlatır.
Garip hangi kelimenin kullanımını yasaklar?
Benzetmeye dayalı gibi kelimesini kullanmaz.
Konuyla ilgili eserler
- GaripOrhan Veli Kanık
- Rahatı Kaçan AğaçMelih Cevdet Anday