Cumhuriyet Roman-Hikâyesi: Köy Edebiyatı ve Toplumcu Gerçekçiler II

Köy edebiyatı, toplumcu gerçekçi çizginin Anadolu köyünü merkeze alan koludur; birçok yazarı köy enstitüsü mezunudur. Mahmut Makal, Bizim Köy adlı köy notlarıyla köy gerçeğini çıplak biçimde gündeme getiren öncüdür. Yaşar Kemal, çizginin en büyük adıdır; İnce Memed'de ağalara karşı dağa çıkan, Berna Moran'ın soylu eşkıya (Robin Hood) dediği bir kahramanı anlatır, efsane-roman tarzıyla Çukurova'yı destansı bir dille işler (Ortadirek, Yer Demir Gök Bakır, Ölmez Otu, Ağrıdağı Efsanesi, Binboğalar Efsanesi, Teneke, Demirciler Çarşısı Cinayeti). Fakir Baykurt, köy enstitülü öğretmen bakışıyla köyün sorunlarını anlatır (Yılanların Öcü, Tırpan, Amerikan Sargısı). Talip Apaydın (Sarı Traktör), Dursun Akçam, Samim Kocagöz (Ege köylüsü, ağalık) ve Kemal Bilbaşar (Cemo) bu çizginin diğer güçlü adlarıdır.

Köy edebiyatı ve enstitü kuşağı

Köy edebiyatı, toplumcu gerçekçiliğin Anadolu köyünü ve köylünün sorunlarını merkeze alan koludur; yazarlarından çoğu köy enstitüsü mezunudur. Ağalık, toprak, yoksulluk, tarımda makineleşme ve makineleşmeyle gelen işsizlik, göç ve sömürü işlenir. Mahmut Makal, Bizim Köy adlı köy notlarıyla bu akımın öncüsüdür; bir köy öğretmeni gözüyle Anadolu köyünün çıplak gerçeğini yansıtır ve büyük yankı uyandırır.

Fakir Baykurt

Fakir Baykurt, köy enstitüsü çıkışlı, öğretmen bakışıyla köyün sorunlarını anlatan güçlü bir yazardır. Yılanların Öcü, köydeki toprak kavgasını ve haksızlığa direnişi anlatan en tanınmış romanıdır; Tırpan, kızını yaşlı bir ağaya vermek istemeyen ailenin dramını işler. Amerikan Sargısı, Türk-Amerikan ilişkilerinin köye yansımasını hicveder: Kızılöz köyünün Amerikan yardımıyla modernleştirilmesi ve bunun yol açtığı çöküş anlatılır. Kaplumbağalar, Onuncu Köy, Kara Ahmet Destanı ve Almanya'daki Türkleri anlatan eserleri de vardır.

Talip Apaydın, Dursun Akçam, Samim Kocagöz

Talip Apaydın, köy enstitüsü mezunudur; Sarı Traktör'de tarımda makineleşmenin getirdiği işsizliği, Tütün Zamanı (Zelis), Yarbükü, Toprağa Basınca gibi eserlerinde köy gerçeğini anlatır. Dursun Akçam, köy enstitülüdür; Kars köylerinin toplumsal sıkıntılarını ve Almanya'daki Türklerin hayatını başarıyla işler (Kanlı Derenin Kurtları, Dağların Sultanı, Taş Çorbası). Samim Kocagöz, İzmirli bir çiftçi çocuğudur; toprak insanını, makineleşmeyi, ağalık sorununu ve çok partili hayatı Ege Bölgesi ekseninde anlatır (Bir Şehrin İki Kapısı, Yılan Hikâyesi, Bir Karış Toprak, Kalpaklılar-Doludizgin ile Millî Mücadele). Sam Amca hikâyesiyle dünya hikâye yarışmasında birinci olur.

Kemal Bilbaşar ve diğerleri

Kemal Bilbaşar, Cemo ve Memo adlı romanlarıyla Doğu Anadolu'nun ağalık ve aşiret düzenini, halkın acılarını destansı bir dille anlatır; Denizin Çağırışı, psikolojik yabancılaşmanın Türk edebiyatındaki ilk örneği olarak bilinir. Bu çizgide ayrıca Necati Cumalı (Tütün Zamanı-Acı Tütün, Urla tütün üreticisini anlatır) ve Abbas Sayar (Yılkı Atı, kışın dağa terk edilen bir kısrağın ölüm-kalım savaşı; Çelo) yer alır. Bu yazarlar köy ve taşra insanının maddi-manevi dünyasını gerçekçi bir gözle sergiler.

Önemli notlar

• Köy enstitüsü kuşağı (Makal, Baykurt, Apaydın, Akçam), Anadolu köyünü içeriden ve gerçekçi biçimde anlatan ilk büyük yazar topluluğudur.
• Yaşar Kemal'in efsane-roman tarzı, toplumsal gerçekçiliği masal, efsane ve doğa lirizmiyle birleştiren özgün bir anlatımdır.

Akılda tutma ipuçları

• İnce Memed'i soylu eşkıya (Robin Hood) diye tut; yazarı Yaşar Kemal.
• Köy notu öncüsünü tek eserle kodla: Bizim Köy-Mahmut Makal.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Köy edebiyatının doğuşunu ve köy enstitüsü kuşağını açıklama
• Yaşar Kemal'in İnce Memed ve efsane-roman çizgisini tanıma
• Fakir Baykurt, Talip Apaydın ve Mahmut Makal'ı eserleriyle bilme