Cumhuriyet Hikâyesi: Sait Faik ve Durum Hikâyeciliği

Sait Faik Abasıyanık, Çehov tarzı (durum/kesit) hikâyeciliğin Türk edebiyatındaki öncüsüdür; olaydan çok durumu, izlenimi ve insanın iç dünyasını öne çıkarır. Eserlerinde İstanbul'u, İstanbul balıkçılarını, ada insanını, küçük ve sıradan insanı ve yaşama sevincini anlatır; şiirsel, içten bir dille yazar. Semaver, Sarnıç, Şahmerdan, Lüzumsuz Adam, Mahalle Kahvesi, Havada Bulut, Kumpanya, Havuz Başı, Az Şekerli, Alemdağ'da Var Bir Yılan, Son Kuşlar hikâye kitapları; Medarı Maişet Motoru (Birtakım İnsanlar) ve Kayıp Aranıyor romanlarıdır. Onun açtığı durum hikâyeciliği çizgisinde birçok yazar eser verir. Sabahattin Kudret Aksal, Tarık Dursun K., Tomris Uyar, Ferit Edgü, Bilge Karasu ve Nezihe Meriç gibi adlar hikâyede farklı duyarlıkları temsil eder; kimi bireyin iç dünyasına, kimi toplumsal gözleme, kimi de şiirsel-imgesel anlatıma yönelir.

Sait Faik'in eserleri

Hikâye kitapları: Semaver, Sarnıç, Şahmerdan, Lüzumsuz Adam, Mahalle Kahvesi, Havada Bulut, Kumpanya, Havuz Başı, Az Şekerli, Alemdağ'da Var Bir Yılan, Son Kuşlar, Kayıp Aranıyor (roman), Medarı Maişet Motoru (sonradan Birtakım İnsanlar adıyla). Şiir kitabı Şimdi Sevişme Vakti'dir; röportaj ve gezi yazıları da vardır. Sait Faik'in adına verilen Sait Faik Hikâye Armağanı, Türk edebiyatının önemli öykü ödüllerindendir. Onun hikâyeciliği, olay örgüsünden çok atmosfer, izlenim ve insan sıcaklığına dayanır.

İki hikâye tarzı

Türk hikâyesinde iki temel tarz vardır. Maupassant tarzı (olay/klasik vak'a) hikâye: Serim-düğüm-çözüm kalıbı ve çarpıcı bir olay vardır; Ömer Seyfettin bu tarzın öncüsüdür. Çehov tarzı (durum/kesit) hikâye: Belirgin bir olay yerine hayattan bir kesit, durum ve izlenim sunulur, çoğu zaman açık uçlu biter; Sait Faik ve daha önce Memduh Şevket Esendal bu tarzın temsilcileridir. Bu ayrım çıkmış sorularda sık sorulur.

Durum çizgisindeki diğer hikâyeciler

Sabahattin Kudret Aksal, şiir ve tiyatronun yanında hikâyede durum çizgisini sürdürür; gündelik hayatı ince bir duyarlıkla işler. Tarık Dursun K., toplumsal gözlem ve gerçekçilikle sıradan insanı anlatır. Tomris Uyar, çağdaş öykücülüğün usta adlarındandır; kadın ve birey duyarlığını işler. Ferit Edgü, varoluşçu ve minimal bir çizgide yazar (Hakkâri'de Bir Mevsim). Nezihe Meriç, kadının yalnızlığını, şiirsel bir dille ve bilinçaltını kullanarak anlatır. Bu yazarlar Sait Faik'in açtığı durum hikâyeciliğini çeşitli duyarlıklarla zenginleştirir.

Halikarnas Balıkçısı bağlantısı

Deniz hikâyeciliğinde Sait Faik ile Halikarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaçlı) karşılaştırılır: Sait Faik sakin denizi ve İstanbul balıkçısını, Halikarnas Balıkçısı ise fırtınalı denizi ve Ege-Akdeniz emekçisini anlatır. İkisi de denizi ve deniz insanını edebiyata taşır ama duyarlıkları ve mekânları farklıdır. Bu karşıtlık, deniz temalı Türk hikâyeciliğinin iki ayrı damarını gösterir.

Önemli notlar

• Sait Faik'in Alemdağ'da Var Bir Yılan gibi son dönem hikâyeleri, yaşama sevincinin yanına yalnızlık ve iç bunaltıyı da ekler.
• Memduh Şevket Esendal, Sait Faik'ten önce durum hikâyeciliğinin ilk güçlü temsilcisidir; ikisi bu çizginin iki büyük adıdır.

Akılda tutma ipuçları

• Sait Faik'i durum hikâyesi ve İstanbul-küçük insan ile tut; Çehov tarzının öncüsü.
• İki tarzı yazarla ayır: Ömer Seyfettin olay (Maupassant), Sait Faik durum (Çehov).

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Sait Faik'in durum hikâyeciliğini ve öncülüğünü açıklama
• Çehov tarzı (durum) ile Maupassant tarzı (olay) hikâye farkını bilme
• Sait Faik'in eserlerini ve tema dünyasını tanıma