Cumhuriyet Roman-Hikâyesi: Bireyin İç Dünyasını Esas Alanlar

Bireyin iç dünyasını esas alan yazarlar, psikoloji ve psikiyatriden yararlanarak merkeze bireyi ve onun ruhunu alır; psikolojik tahliller, ruh çözümlemeleri ve bilinçaltı geniş yer tutar, kimlik sorunu, yabancılaşma, manevi boşluk ve doğaya sığınma işlenir. Peyami Safa, bu çizginin en önemli adlarındandır; Fatih Harbiye'de Doğu-Batı çatışmasını ve yanlış Batılılaşmayı (Neriman, Şinasi, Macit), Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'nda hasta bir gencin ruh hâlini, Bir Tereddüdün Romanı ve Matmazel Noraliya'nın Koltuğu'nda inanç bunalımını işler; popüler romanlarını Server Bedi takma adıyla yazar (Cingöz Recai). Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal'in öğrencisidir; rüya, zaman, bilinçaltı, mûsiki ve geçmişe özlem temalarıyla Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Mahur Beste, Sahnenin Dışındakiler ve Aydaki Kadın'ı yazar. Abdülhak Şinasi Hisar, geçmiş zaman İstanbul'unu ve konak hayatını nostaljik bir dille anlatır (Fahim Bey ve Biz, Çamlıca'daki Eniştemiz, Boğaziçi Mehtapları).

Peyami Safa

Peyami Safa, psikolojik roman çizgisinin en önemli adlarındandır; ciddi romanlarını kendi adıyla, popüler romanlarını Server Bedi takma adıyla yazar (Cingöz Recai polisiyeleri). Fatih Harbiye, Doğu-Batı çatışması bağlamında yanlış Batılılaşmayı anlatır: Darülelhan öğrencisi Neriman, Şinasi ile sevgilidir ama Batı hayranlığına kapılıp Fatih'i (Doğu) küçümser, Beyoğlu'nun (Batı) aldatıcı hayatına ve züppe Macit'e yönelir, sonunda Şinasi'ye ve eski hayatına döner. Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, hasta bir gencin (Nüzhet, Ragıp) ruh hâlini anlatan otobiyografik-psikolojik romandır. Bir Tereddüdün Romanı, Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (Simeranya adlı mekân), Yalnızız (Samim) ve Biz İnsanlar diğer eserleridir; Attila tek tarihî romanıdır.

Ahmet Hamdi Tanpınar

Ahmet Hamdi Tanpınar, en tanınmış Türk romancılarından biridir ve Yahya Kemal'in öğrencisidir. Rüya, zaman, bilinçaltı, mûsiki, geçmişe özlem ve tarih onun başlıca temalarıdır. Huzur, mûsiki ve zaman temalı, dört bölümü dört kişinin adını taşıyan (Mümtaz, Nuran, Suad, İhsan) romanıdır. Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Doğu-Batı ve geçmiş-şimdi çatışmasını ironiyle işleyen, Hayri İrdal'ın anlattığı bir yergi romanıdır. Sahnenin Dışındakiler (Millî Mücadele'nin merkezi Anadolu sahne, İstanbul sahnenin dışıdır), Mahur Beste ve yarım kalan Aydaki Kadın diğer romanlarıdır; Abdullah Efendi'nin Rüyaları ve Yaz Yağmuru hikâye, Beş Şehir deneme kitabıdır.

Abdülhak Şinasi Hisar

Abdülhak Şinasi Hisar, geçmiş zaman İstanbul'unu, Boğaziçi ve konak hayatını nostaljik, şiirli bir dille anlatır. Fahim Bey ve Biz, sürekli işlerinin hayalini kuran hayalperest Fahim Bey ile karısı Saffet Hanım'ı; Çamlıca'daki Eniştemiz, kahramanı Hacı Vamık Bey üzerinden geçmiş-şimdi çatışmasını; Ali Nizami Bey'in Alafrangalığı ve Şeyhliği ise içine kapanık, parasını tüketip Bektaşi şeyhliğine özenen bir kahramanı anlatır. Boğaziçi Mehtapları ve Boğaziçi Yalıları anı-deneme kitaplarıdır; eski İstanbul kültürünün en zarif anlatıcısıdır.

Halikarnas Balıkçısı ve diğerleri

Cevat Şakir Kabaağaçlı (Halikarnas Balıkçısı), sürgün olarak gönderildiği Bodrum'u ve Ege-Akdeniz denizciliğini işler; geçimini tehlikeli denizde arayan balıkçıları anlatır, tehlikeleri masallaştırır ve Mavi Sürgün ile Aganta Burina Burinata gibi eserler verir. Sait Faik sakin denizi anlatırken, Halikarnas Balıkçısı fırtınalı denizi anlatır. Bu bireysel çizgide ayrıca Tarık Buğra (birey odaklı kasaba romanları) ve psikolojik-fantastik öğeler taşıyan başka yazarlar da yer alır. Ortak yön, dış dünyadan çok bireyin iç yaşantısına, duyarlığına ve hayal dünyasına yönelmektir.

Önemli notlar

• Peyami Safa'nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, kendi hastalık deneyiminden beslenen, Türk edebiyatının güçlü psikolojik romanlarındandır.
• Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü, modernleşme ve zamanla kurulan çarpık ilişkiyi ironiyle eleştiren bir başyapıttır.

Akılda tutma ipuçları

• Fatih Harbiye'yi yön çatışmasıyla tut: Fatih (Doğu) - Harbiye (Batı); Neriman savrulur, döner.
• Peyami Safa'nın iki adını ayır: Ciddi roman Peyami Safa, popüler roman Server Bedi.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• Bireyin iç dünyasını esas alan psikolojik roman anlayışını açıklama
• Peyami Safa ve Tanpınar'ı eserleriyle tanıma
• Doğu-Batı çatışması ve yabancılaşma temalarını bilme