Cumhuriyet Tiyatrosu: Genel Bakış ve Epik Tiyatro
Okuma süresi yaklaşık 9 dakika
Modern Türk tiyatro çalışmaları Tanzimat Dönemi'nde başlar: 1840'ta yazılı metni olan ilk tiyatro sahnelenir, 1859'da Şinasi'nin Şair Evlenmesi ilk telif Türkçe modern tiyatro eseri olur, Darülbedayi (İstanbul Şehir Tiyatroları) kurulur. Cumhuriyet Dönemi'nde tiyatro devlet desteğiyle gelişir; Devlet Tiyatroları ve konservatuvarlar açılır, çeviri ve telif eserler artar. Bu dönemde etkili olan akımlardan biri epik tiyatrodur: Bertolt Brecht etkisinde, Marksizm-Leninizmin de siyasal etkisiyle ortaya çıkan bir kuramdır. Epik tiyatro olayların yalnızca kendisini değil sebebini de ortaya çıkarmak ister; hayata ve sahneye eleştirel gözle bakar. En belirgin özelliği yabancılaştırma etkisidir: Seyirciye sahnede gördüklerinin gerçek değil, oyundan ibaret olduğu hatırlatılır, "çok da kaptırma" mesajı verilir. Türk edebiyatında epik tiyatroyu benimseyenlerin başında Haldun Taner (Keşanlı Ali Destanı) ve Vasıf Öngören gelir.
Türk tiyatrosunun gelişimi
Modern Türk tiyatro çalışmaları Tanzimat Dönemi'nde başlar. 1840'ta bir Fransız oyuncu tarafından özel izinle ve Fransızca oynanan, yazılı metni olan tiyatro sahnelenir; 1859'da Şinasi'nin Şair Evlenmesi ilk telif Türkçe modern tiyatro eseri olur. Servet-i Fünun ve Millî Edebiyat dönemlerinde tiyatro sosyal-siyasi baskılarla gelişir; Darülbedayi-i Osmani (bugünkü İstanbul Şehir Tiyatroları) kurulur. Cumhuriyet Dönemi'nde tiyatro devlet desteğiyle kurumsallaşır: Devlet Tiyatroları, Devlet Konservatuvarı açılır, Muhsin Ertuğrul öncülüğünde profesyonelleşir; çeviri ve telif oyunlar çoğalır, Anadolu'ya yayılır.
Epik tiyatronun özellikleri
Epik tiyatro, Bertolt Brecht etkisinde ortaya çıkmıştır; Marksizm-Leninizm akımının siyasal etkisiyle şekillenen bir tiyatro kuramıdır. Olayların yalnızca kendisini değil, sebebini de ortaya çıkarmak ister; hayata ve sahneye eleştirel bir gözle bakar. En belirgin özelliği yabancılaştırma (yadırgatma) etkisidir: Seyirciye sahnede gördüklerinin bir gerçek değil, oyundan ibaret olduğu hatırlatılır; oyuna fazla kapılmaması istenir, böylece izleyici olayları akıl ve eleştiriyle değerlendirir. Şarkılar, anlatıcı, pankartlar ve doğrudan seyirciye seslenme gibi araçlarla bu etki sağlanır; amaç duygusal özdeşleşme değil, düşündürme ve toplumsal farkındalıktır.
Haldun Taner ve Keşanlı Ali Destanı
Türk edebiyatında epik tiyatroyu benimseyenlerin başında Haldun Taner gelir. Keşanlı Ali Destanı, Türk epik tiyatrosunun en ünlü örneğidir; bir gecekondu mahallesinde (Sineklidağ) geçer, kabadayı Keşanlı Ali'nin işlemediği bir cinayetle muhtar oluşunu ve mahalledeki çıkar ilişkilerini müzikli, şarkılı ve yabancılaştırma öğeleriyle anlatır. Oyun, toplumsal eleştiriyi mizah ve müzikle birleştirerek Türk tiyatrosunda çığır açar. Haldun Taner ayrıca Sersem Kocanın Kurnaz Karısı ve Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım gibi oyunlarıyla da tanınır.
Vasıf Öngören ve epik çizgi
Vasıf Öngören, epik tiyatro çizgisini sürdüren bir diğer önemli yazardır; toplumsal ve siyasi konuları Brecht tarzı bir yabancılaştırmayla işler (Asiye Nasıl Kurtulur, Almanya Defteri). Bu çizgideki oyunlar, seyirciyi düşünmeye ve toplumsal düzeni sorgulamaya yöneltir. Epik tiyatro, geleneksel Batı tiyatrosunun duygusal özdeşleşmeye dayalı yapısına karşı, aklı ve eleştiriyi öne çıkaran bir alternatif olarak Türk tiyatrosunu besler.
Cumhuriyet tiyatro yazarları
Cumhuriyet Dönemi tiyatrosu; tarihî oyunlar, töre ve toplum eleştirisi, epik tiyatro ve absürt öğeler gibi farklı yönelimlerle zenginleşir. Faruk Nafiz Çamlıbel, Behçet Kemal Çağlar, Yaşar Nabi Nayir gibi ilk kuşak adların yanında; Turan Oflazoğlu, Orhan Asena, Necati Cumalı, Güngör Dilmen, Recep Bilginer, Cevat Fehmi Başkut, Aziz Nesin, Refik Erduran, Cahit Atay gibi yazarlar dönemin tiyatrosunu kurar. Bu yazarlar tarihten, töreden, köyden ve toplumsal sorunlardan beslenen özgün bir Türk tiyatrosu oluşturur.
Tiyatro kapanı
Epik tiyatronun Brecht kaynaklı olması ve yabancılaştırma etkisi (seyirciye oyun olduğunun hatırlatılması) çıkmış soruların merkezindedir. Keşanlı Ali Destanı-Haldun Taner eşleşmesi ve Türk epik tiyatrosunun en ünlü örneği olması sık sorulur. Şair Evlenmesi'nin ilk telif Türkçe modern tiyatro eseri (Şinasi) olduğu Tanzimat bağıyla hatırlanmalıdır. Epik tiyatroyu duygusal özdeşleşmeye dayalı sanan seçenekler yanlıştır; tam tersine yabancılaştırmayı esas alır.
Önemli notlar
- Epik tiyatronun amacı, seyirciyi olaya kaptırmak değil, ondan uzaklaştırıp düşündürmektir; bu yönüyle klasik (Aristotelesçi) tiyatronun tam karşısındadır.
- Keşanlı Ali Destanı, müzikli oyun (müzikal) ile epik tiyatroyu birleştiren, Türk tiyatrosunun en çok sahnelenen eserlerindendir.
Akılda tutma ipuçları
- Epik tiyatroyu Brecht ve yabancılaştırma ile tut: Seyirciye "bu bir oyun" denir.
- Keşanlı Ali Destanı-Haldun Taner eşle: Türk epik tiyatrosunun zirve örneği.
ÖSYM uyarıları
- "Epik tiyatro seyircinin olayla özdeşleşmesini amaçlar" yargısı yanlıştır; yabancılaştırmayla özdeşleşmeyi kırar.
- Şair Evlenmesi'ni Cumhuriyet dönemi eseri sanan seçenekler yanlıştır; o Tanzimat'ta Şinasi'nin yazdığı ilk telif Türkçe modern tiyatrodur.
Bu konuda sınavda ne beklenir?
- Türk tiyatrosunun tarihsel gelişimini kısaca açıklama
- Epik tiyatronun özelliklerini (Brecht, yabancılaştırma) tanıma
- Haldun Taner'in Keşanlı Ali Destanı ile epik tiyatro öncülüğünü bilme
Kendini sına
İlk telif Türkçe modern tiyatro eseri nedir, kimindir?
Şair Evlenmesi'dir; Şinasi'nindir (Tanzimat).
Epik tiyatro kimin etkisinde ortaya çıkmıştır?
Bertolt Brecht'in etkisinde.
Epik tiyatronun en belirgin özelliği nedir?
Yabancılaştırma etkisi; seyirciye oyun olduğu hatırlatılır.
Türk epik tiyatrosunun en ünlü örneği ve yazarı kimdir?
Keşanlı Ali Destanı; Haldun Taner'indir.
Epik tiyatro neyi amaçlar?
Olayların sebebini göstermeyi ve seyirciyi düşündürmeyi; duygusal özdeşleşmeyi değil.
Haldun Taner dışında epik tiyatroyu kim benimser?
Vasıf Öngören.
Konuyla ilgili eserler
- Keşanlı Ali DestanıHaldun Taner