Cumhuriyet Şiiri: II. Yeni Sonrası Toplumcu Şiir (1960-1980)

II. Yeni sonrası toplumcu şiir (1960-1980), marksizm ve sosyalizm etkisinde topluma yol göstericilik ve önderlik misyonu üstlenen, II. Yeni'nin soyut ve kapalı anlatımına karşı çıkan bir anlayıştır. Ezilenleri, mücadeleyi ve devrimi anlatır; slogan şeklinde şiir yazma eğilimi vardır, toplumcu gerçekçi anlayış benimsenir ve biçimden çok içerik önemsenir. Can Yücel, argo ve küfrün çokça yer aldığı, siyasi ve toplumsal eleştiri yapan bir şairdir; Neyzen Tevfik'ten sonra hicvin ustası sayılır, Shakespeare çevirileri de yapar ve Hasan Âli Yücel'in oğludur. Süreyya Berfe, Refik Durbaş, Nihat Behram, Kemal Özer ve Ataol Behramoğlu bu çizgide, önce İkinci Yeni etkisiyle başlayıp sonra toplumcu gerçekçiliğe geçen şairlerdir. Bu dönemin en özgün adlarından Ahmed Arif ise Hasretinden Prangalar Eskittim adlı tek kitabıyla, halk şiiri diliyle beslenen sıcak ve içten bir toplumcu şiir kurar.

Can Yücel

Can Yücel, şiirlerinde argo ve küfre çokça yer verir; siyasi konulara yönelir, toplumsal eleştiriyi önemser. Modern şiirde Neyzen Tevfik'ten sonra hiciv ustası sayılır; halk söyleyişlerini de kullanır, Shakespeare çevirileri yapar ve Hasan Âli Yücel'in oğludur. Yalın, sivri ve alaycı diliyle kendine özgü bir yer edinir; siyasi taşlamaları ve çevirileriyle tanınır.

İkinci Yeni'den toplumcuya geçenler

Süreyya Berfe, ilk şiirlerinde İkinci Yeni etkisi taşırken sonraki şiirlerinde halk şiiri etkisine ve Marksist çizgiye geçer; halka dönük, Anadolu'yu anlatan şiirler yazar (Gün Ola, Hayat ile Şiir). Refik Durbaş, ilk şiirlerinde İkinci Yeni, sonra toplumcu şiir çizgisindedir; pazar yerleri, çay ocakları gibi düşük gelirli insanları ve yaşam mücadelesini anlatır. Nihat Behram, ağabeyi Ataol Behramoğlu ile Militan dergisini çıkarır; toplumcu ve Marksist anlayışla yazar (Darağacında Üç Fidan). Kemal Özer de İkinci Yeni'den toplumcu gerçekçiliğe geçen şairlerdendir.

Ataol Behramoğlu ve dönem

Ataol Behramoğlu, 1960 sonrası toplumcu şiirin önemli adlarındandır; devrimci ve toplumcu bir söyleyişle yazar, çeviriler de yapar. Bu dönem şairleri, şiiri toplumsal mücadelenin bir aracı olarak görür; ancak sloganlaşma tehlikesiyle de eleştirilirler. Şiir, halkın sorunlarını dile getiren, mücadeleyi yücelten bir işlev üstlenir.

Ahmed Arif

Ahmed Arif, bu çizginin en özgün adıdır; tek şiir kitabı Hasretinden Prangalar Eskittim ile büyük etki bırakır. Halk şiiri diliyle, sıcak ve içten bir söyleyişle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun insanını, hapishane acısını, hasreti ve direnişi işler. Toplumcu içeriği slogana düşürmeden, lirik ve destansı bir dille verir; bu yönüyle dönemin en kalıcı şairlerinden sayılır.

Önemli notlar

• Ahmed Arif, tek kitabıyla Türk şiirinde iz bırakan nadir şairlerdendir; azlık onun etkisini azaltmamıştır.
• Bu dönem şairleri, 12 Eylül 1980 Darbesi sonrası ideolojik şiirin gerilemesiyle etkilerini yitirmeye başlar.

Akılda tutma ipuçları

• Ahmed Arif'i tek kitapla tut: Hasretinden Prangalar Eskittim; halk diliyle toplumcu şiir.
• Can Yücel'i hiciv ve çeviriyle kodla: Neyzen Tevfik'ten sonra hiciv ustası, Shakespeare çevirmeni.

Bu konuda sınavda ne beklenir?

• II. Yeni sonrası toplumcu şiirin özelliklerini açıklama
• Can Yücel ve dönem şairlerini eserleriyle tanıma
• Ahmed Arif'in halk şiiriyle beslenen toplumcu çizgisini bilme